Form 6 TCS Controversy: SIRને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદ વચ્ચે હવે ચૂંટણી પંચના ડિજિટલ માળખા ECINET અને નવા મતદારો માટેના Form 6માં કરવામાં આવેલા ફેરફારને લઈને પણ સવાલો ઊભા થયા છે. કોંગ્રેસ નેતા અને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ 1 ઑક્ટોબરે સવાલ કર્યો કે ઑનલાઇન Form 6માં ફેરફાર કરવા માટે TCSને ચૂંટણી પંચમાં કોણે આદેશ આપ્યો હતો અને કંપની તરફથી આ ફેરફારને મંજૂરી કોણે આપી હતી. આ મુદ્દો એટલા માટે મહત્વનો બન્યો છે કારણ કે TCS પોતે ERO Net 2.0ને ચૂંટણી પંચ માટે વિકસાવનાર મુખ્ય ટેક્નોલોજી પાર્ટનર તરીકે પોતાની વાર્ષિક રિપોર્ટમાં EC સાથેના કામનો ઉલ્લેખ કરે છે.
ECINET અને ERO Net 2.0માં TCSની ભૂમિકા
ચૂંટણી પંચના ડિજિટલ ચૂંટણી માળખામાં ERO Net મહત્વપૂર્ણ સિસ્ટમ છે. TCSની 2024-25ની વાર્ષિક રિપોર્ટ મુજબ ERO Net 2.0 ચૂંટણી પંચ માટે મતદાર નોંધણી, મતદાર માહિતીમાં સુધારા અને મતદાર યાદીના મેનેજમેન્ટ સાથે જોડાયેલું વેબ આધારિત પ્લેટફોર્મ છે. કંપનીના જણાવ્યા મુજબ આ સિસ્ટમમાં કેન્દ્રીય ડેટાબેઝ છે અને દેશભરમાં 10.5 લાખથી વધુ અધિકારીઓ તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે. TCSએ એવો પણ દાવો કર્યો છે કે સિસ્ટમ મારફતે 78 કરોડથી વધુ મતદારોની ઘર-ઘર ચકાસણી કરવામાં આવી છે.
આ માહિતી સામે આવ્યા બાદ મૂળ સવાલ એ છે કે ચૂંટણી જેવા બંધારણીય પ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં લેવાતી ડિજિટલ સિસ્ટમમાં કોઈ મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવા માટે નિર્ણયની સાંકળ શું છે? ટેક્નિકલ કંપનીની ભૂમિકા ક્યાં સુધી છે અને અંતિમ વહીવટી તથા કાયદાકીય નિર્ણય કોણ લે છે?
Form 6માં વધારાનું SIR ડિક્લેરેશન કેમ ઉમેરાયું?
2026માં ECINET પર નવા મતદારો માટેના Form 6 સાથે SIR સંબંધિત વધારાનું ડિક્લેરેશન જોવા મળ્યું હતું. તેમાં અરજદાર અથવા તેના પરિવારના સભ્યોની અગાઉની SIR મતદાર યાદી સાથે જોડાયેલી વિગતો માંગવામાં આવતી હતી. બાદમાં SIR પૂર્ણ થયેલા રાજ્યોમાં આ વધારાનું ડિક્લેરેશન દૂર કરવામાં આવ્યું. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ કાયદાકીય પ્રક્રિયા અંગે વાંધા ઉઠાવ્યા હોવાના અહેવાલો આવ્યા હતા. ચૂંટણી પંચે ત્યારબાદ ECINET સિસ્ટમની સમીક્ષા માટે પણ પગલું લીધું.
સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે સવાલ છે કે Form 6ના ડિજિટલ વર્ઝનમાં આ વધારાની જોગવાઈ કોણે સૂચવી હતી? તેનો કાયદાકીય આધાર શું હતો? કયા અધિકારીએ મંજૂરી આપી અને પોર્ટલ પર તેને લાઇવ કરતા પહેલાં કાનૂની તથા ટેક્નિકલ ચકાસણી કરવામાં આવી હતી કે નહીં?
14 સવાલો, જેના જવાબથી જવાબદારી નક્કી થઈ શકે
આ સમગ્ર મામલામાં કેટલાક મૂળભૂત સવાલોનો જવાબ જાહેર થવો જરૂરી છે:
- Form 6માં ફેરફારનો પ્રસ્તાવ કોણે મૂક્યો?
- ECIમાં તેને કયા અધિકારીએ મંજૂરી આપી?
- TCSને ફેરફાર કરવાનો નિર્દેશ કોણે આપ્યો?
- આ નિર્દેશ કઈ તારીખે આપવામાં આવ્યો?
- ECIના IT વિભાગમાંથી TCS સાથે કોણ સંકલન કરી રહ્યું હતું?
- TCSમાં ફેરફાર માટે જવાબદાર અધિકારી કોણ હતો?
- User Acceptance Testing કોણે કર્યું?
- Production deploymentની મંજૂરી કોણે આપી?
- ફેરફાર કઈ તારીખે અને કયા સમયે લાઇવ થયો?
- Server અને change-management logsમાં શું નોંધાયેલું છે?
- Deployment પહેલાં legal vetting થઈ હતી કે નહીં?
- શું આ પ્રસ્તાવ સમગ્ર ચૂંટણી પંચ સમક્ષ મૂકવામાં આવ્યો હતો?
- જો નહીં, તો વહીવટી અધિકાર હેઠળ તેને કોણે મંજૂરી આપી?
- શું આ ફેરફારનું સ્વતંત્ર security અને compliance audit થયું હતું?
આ સવાલોનો જવાબ માત્ર રાજકીય આરોપોને લઈને નહીં પરંતુ ચૂંટણી વ્યવસ્થાની સંસ્થાકીય પારદર્શિતા માટે પણ મહત્વનો બની શકે છે.
ગોવા પ્રકરણથી સોફ્ટવેર અને કાયદાકીય સત્તાનો સવાલ
આ ચર્ચામાં ગોવાનું ઉદાહરણ પણ મહત્વનું છે. આપવામાં આવેલી વિગતો અનુસાર, સુનાવણી બાદ 97 મતદારોને પાત્ર ગણવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ અગાઉ દૂર કરાયેલા નામોને ફરી ઉમેરવાની પ્રક્રિયામાં ECINETમાં જરૂરી તકનીકી સુવિધા ઉપલબ્ધ ન હોવાનો મુદ્દો સામે આવ્યો હતો. જો ERO કાયદા હેઠળ કોઈ મતદારને પાત્ર ઠરાવી શકે છે પરંતુ ડિજિટલ સિસ્ટમમાં તેનો નિર્ણય અમલમાં મૂકવાની સુવિધા ન હોય, તો સવાલ ઊભો થાય છે કે વ્યવહારમાં અંતિમ નિયંત્રણ કાયદાકીય અધિકારી પાસે છે કે સોફ્ટવેર સિસ્ટમ પાસે?
સરકાર પાસે એ સ્પષ્ટતા પણ માગવી જોઈએ કે આવી ટેક્નિકલ મર્યાદાઓ માટે જવાબદારી કયા સ્તરે નક્કી થાય છે અને શું તમામ EROને પોતાના કાયદાકીય નિર્ણયો ડિજિટલ સિસ્ટમમાં અમલમાં મૂકવાની સંપૂર્ણ સત્તા અને સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
Tata Groupના ચૂંટણી દાનના આંકડા પણ ચર્ચામાં
આ વિવાદ વચ્ચે TCSની પેરેન્ટ કંપની Tata Group સાથે જોડાયેલા ચૂંટણી દાનના આંકડા પણ ચર્ચામાં આવ્યા છે. FY 2024-25માં Progressive Electoral Trustને Tata Groupની કંપનીઓ પાસેથી આશરે ₹915 કરોડ મળ્યા અને ટ્રસ્ટે ₹914.97 કરોડ રાજકીય પક્ષોને વહેંચ્યા. તેમાંથી ₹757.62 કરોડ એટલે કે 80.82 ટકા BJPને મળ્યા, જ્યારે કોંગ્રેસને ₹77.3 કરોડ મળ્યા.
ADRના આંકડા મુજબ Tata Sonsએ ₹308.13 કરોડ અને TCSએ ₹217.62 કરોડ Progressive Electoral Trustમાં યોગદાન આપ્યું હતું. જોકે મહત્વની બાબત એ છે કે TCSનું ટ્રસ્ટને યોગદાન અને ટ્રસ્ટ દ્વારા BJPને મળેલી રકમને સીધું એકબીજા સાથે જોડવું યોગ્ય નથી. ટ્રસ્ટમાં અનેક કંપનીઓનું યોગદાન આવે છે અને ત્યારબાદ ટ્રસ્ટ વિવિધ રાજકીય પક્ષોને રકમ વહેંચે છે.
શું ચૂંટણી ડેટા માટે સંપૂર્ણ ઓડિટ ટ્રેલ જાહેર થશે?
હવે સમગ્ર વિવાદનો સૌથી મોટો સવાલ ડિજિટલ પારદર્શિતાનો છે. મતદારનું નામ ક્યારે ઉમેરાયું, ક્યારે હટાવાયું, કયા અધિકારીએ નિર્ણય લીધો અને કયા કારણસર ફેરફાર થયો તેની સંપૂર્ણ audit trail ઉપલબ્ધ હોય તો કોઈપણ વિવાદની સ્વતંત્ર તપાસ શક્ય બને છે.
તેથી સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે સવાલ છે કે ECINET અને ERO Net 2.0 માટેના કરાર, procurement records, change-management logs, audit reports અને Form 6માં થયેલા ફેરફારોની મંજૂરીની પ્રક્રિયા જાહેર કરવામાં આવશે કે નહીં? TCS જેવી ટેક્નોલોજી કંપનીની ભૂમિકા અને ચૂંટણી પંચની કાયદાકીય જવાબદારી વચ્ચે સ્પષ્ટ રેખા ક્યાં છે? અને સૌથી મહત્વનું, શું ચૂંટણી ડેટા સાથે જોડાયેલા દરેક મોટા ડિજિટલ ફેરફાર માટે એવી વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવશે જેમાં કાયદાકીય મંજૂરી, ટેક્નિકલ મંજૂરી અને અંતિમ deploymentનો સંપૂર્ણ રેકોર્ડ જાહેર રીતે ચકાસી શકાય?
