Ken Betwa Project Protest: મધ્ય પ્રદેશના પન્ના જિલ્લામાં કેન-બેતવા નદી જોડાણ પરિયોજના અને તેની સાથે જોડાયેલા મઝગાંય તથા રૂંજ બંધોથી અસરગ્રસ્ત પરિવારોનું આંદોલન 27 સપ્ટેમ્બરે 16મા દિવસે પણ ચાલુ રહ્યું. પ્રદર્શનકારીઓએ આરોપ લગાવ્યો કે રાત્રે પોલીસે મઝગાંય બંધ નજીકના વિરોધ સ્થળેથી લોકોને હટાવવા માટે બળપ્રયોગ કર્યો અને કેટલાક ઘરોમાં પ્રવેશ કરીને પુરુષો તથા મહિલાઓ સાથે મારપીટ અને દુર્વ્યવહાર કર્યો. જોકે, પોલીસ કાર્યવાહી અંગેના આ આરોપોની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થઈ નથી. આંદોલનકારીઓનો મુખ્ય મુદ્દો યોગ્ય વળતર, પુનર્વસન અને વિસ્થાપન પહેલાં કાયદેસરની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાનો છે.
12 સપ્ટેમ્બરથી 200થી વધુ લોકોનું આંદોલન
મઝગાંય બંધ વિસ્તારમાં 12 સપ્ટેમ્બરથી 200થી વધુ લોકો વિરોધ કરી રહ્યા છે. પ્રદર્શન દરમિયાન ‘ચિતા આંદોલન’, ‘સૂળી’ અને ‘માટી’ જેવા પ્રતીકાત્મક વિરોધના માર્ગ અપનાવવામાં આવ્યા છે. સતત વરસાદ અને પાણી ભરાવાની સ્થિતિ વચ્ચે પણ પ્રદર્શનકારીઓ ધરણા પર બેઠા રહ્યા છે. કેટલાક અસરગ્રસ્ત ગામોના ઘરોમાં બે-ત્રણ ફૂટ સુધી પાણી ઘૂસ્યાના દાવા પણ કરવામાં આવ્યા છે, જેના કારણે અનાજ, કપડાં અને ઘરવખરીને નુકસાન થયું હોવાનું પ્રદર્શનકારીઓ કહે છે. બીજી તરફ, જિલ્લા પ્રશાસનનું કહેવું છે કે અસરગ્રસ્ત પરિવારોના નવા સર્વે અને વળતર વિતરણની કામગીરી ચાલી રહી છે.
અમિત ભટનાગરે પોલીસ કાર્યવાહી પર સવાલ ઉઠાવ્યા
આંદોલનનું નેતૃત્વ કરી રહેલા સામાજિક કાર્યકર અને જય કિસાન સંગઠન સાથે જોડાયેલા અમિત ભટનાગરે પોલીસ પર ગંભીર આરોપો લગાવ્યા છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, પોલીસ દ્વારા કેટલાક પ્રદર્શનકારીઓને નોટિસ આપવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ ઘરોમાં જઈને પુરુષો તથા મહિલાઓ સાથે લાઠીથી મારપીટ કરવામાં આવી. તેમણે ખાસ કરીને આદિવાસી મહિલાઓ સાથે થયેલા કથિત વ્યવહાર અંગે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો.
આંદોલન સાથે સંકળાયેલી દિવ્યા અહિરવારે પણ આરોપ મૂક્યો કે મહિલા પ્રદર્શનકારીઓ સાથે અભદ્ર ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. 29 સપ્ટેમ્બરના અહેવાલોમાં દિવ્યા અહિરવાર અને હિસાબી રાજપૂત સહિત કેટલાક લોકોને પોલીસે કસ્ટડીમાં લીધા હોવાના આંદોલનકારીઓના દાવા સામે આવ્યા હતા. પોલીસે તેમની ધરપકડ અંગે અલગ કારણો દર્શાવ્યા હોવાના અહેવાલો પણ છે.
વળતર અને પુનર્વસનનો મુખ્ય વિવાદ
અસરગ્રસ્ત પરિવારોનો આરોપ છે કે વર્ષો વીતી ગયા છતાં મઝગાંય અને રૂંજ બંધોથી અસરગ્રસ્ત તમામ લોકોને સંપૂર્ણ વળતર મળ્યું નથી. અમિત ભટનાગરના જણાવ્યા મુજબ 2013ના જમીન અધિગ્રહણ કાયદા હેઠળ વિસ્થાપન પહેલાં વળતર અને પુનર્વસન સંબંધિત પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવી જોઈએ. પ્રદર્શનકારીઓનો દાવો છે કે કેટલાક પરિવારોને જાહેર કરાયેલા ₹12.5 લાખના પેકેજની સામે માત્ર ₹5 લાખ સુધીની રકમ મળી છે અને મકાન, કૂવા, વૃક્ષો તથા અન્ય સંપત્તિના વળતરના મુદ્દા પણ બાકી છે.
View this post on Instagram
કેન-બેતવા અને પન્ના ટાઇગર રિઝર્વનો મુદ્દો
આંદોલનકારીઓ કેન-બેતવા નદી જોડાણ પરિયોજનાની પર્યાવરણીય અસરનો મુદ્દો પણ ઉઠાવી રહ્યા છે. અમિત ભટનાગરે દાવો કર્યો છે કે પરિયોજના માટે પન્ના ટાઇગર રિઝર્વના જંગલ વિસ્તારને પણ અસર થઈ રહી છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે અસરગ્રસ્ત પરિવારોને ₹12.5 લાખ વળતર આપવાનું આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તમામ પરિવારોને તે મુજબની રકમ મળી નથી.
જોકે, સરકાર અને પ્રશાસન તરફથી અસરગ્રસ્ત પરિવારો માટે સર્વે તથા વળતર વિતરણની કામગીરી ચાલી રહી હોવાની માહિતી આપવામાં આવી છે. તેથી હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે કેટલા પરિવારો કાયદેસર રીતે પાત્ર છે, કેટલાને સંપૂર્ણ વળતર મળ્યું છે અને કેટલા પરિવારોની પ્રક્રિયા હજુ બાકી છે.
પોલીસ કાર્યવાહી બાદ આંદોલન વધુ ઉગ્ર બનાવવાની જાહેરાત
27 સપ્ટેમ્બરની કાર્યવાહી બાદ અમિત ભટનાગરે આંદોલન વધુ તેજ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. તેમણે 28 સપ્ટેમ્બરથી અનિશ્ચિત મુદતની ભૂખ હડતાળ શરૂ કરવાની વાત કહી. જુલાઈમાં પણ કેન-બેતવા પરિયોજનાથી અસરગ્રસ્ત લોકોના વળતરના મુદ્દે તેમણે ભૂખ હડતાળ કરી હતી અને 13મા દિવસે પોલીસ તેમને હોસ્પિટલ લઈ ગઈ હતી.
આંદોલનકારીઓનો દાવો છે કે વીજળીની લાઇનો કાપવામાં આવી, ઘરો પાણીમાં ડૂબી રહ્યા છે અને તેમ છતાં સંપૂર્ણ વળતર તથા પુનર્વસન વિના વિસ્થાપનનો દબાણ છે. બીજી તરફ, પ્રશાસનનો પક્ષ પણ એટલો જ મહત્વનો છે કે તે અસરગ્રસ્ત પરિવારોના સર્વે અને વળતર વિતરણની કામગીરી કરી રહ્યું હોવાનું કહે છે.
સરકાર સામે હવે પારદર્શિતા અને જવાબદારીના સવાલ
આ સમગ્ર ઘટનામાં મધ્ય પ્રદેશ સરકાર સામે મુખ્ય સવાલ એ છે કે જો અસરગ્રસ્ત પરિવારોને વળતર અને પુનર્વસન આપવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે, તો પાત્ર પરિવારોની સંપૂર્ણ યાદી અને તેમને મળેલી તથા બાકી રહેલી રકમ જાહેર કેમ કરવામાં ન આવે? વિસ્થાપન પહેલાં વળતર અને પુનર્વસનની તમામ શરતો પૂર્ણ થઈ છે કે નહીં તેની સ્વતંત્ર સમીક્ષા થશે કે નહીં?
પોલીસ બળપ્રયોગના આક્ષેપો અંગે પણ સવાલ મહત્વનો છે. જો મહિલાઓ અને અન્ય પ્રદર્શનકારીઓ સાથે મારપીટના આરોપો થયા છે તો તેમની નિષ્પક્ષ તપાસ કોણ કરશે? અને જો પોલીસ કાર્યવાહી કાયદેસર હતી તો તેના કારણો, કસ્ટડીમાં લેવાયેલા લોકોની વિગતો અને કાર્યવાહીનો સંપૂર્ણ રેકોર્ડ જાહેર કરવામાં આવશે કે નહીં? અસરગ્રસ્ત આદિવાસી પરિવારો વિકાસ પરિયોજનાનો વિરોધ કરે છે કે તેઓ માત્ર યોગ્ય વળતર અને પુનર્વસનની માંગ કરી રહ્યા છે, તેનો જવાબ પણ સરકારને સ્પષ્ટ રીતે આપવો પડશે.
આ પણ વાંચો:
