Green India Mission: ભારત સરકારના મહત્વાકાંક્ષી ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશનના અમલીકરણ અંગે નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG)ના ઓડિટમાં ગંભીર ખામીઓ સામે આવી છે. ગુરુવાર, 13 ઓગસ્ટે સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલી CAGની રિપોર્ટ મુજબ, મિશન પોતાના નિર્ધારિત વન વિસ્તાર વધારવાના લક્ષ્યથી 97.57 ટકા પાછળ રહ્યું છે. સરકાર દ્વારા મોટા પાયે વન અને વૃક્ષ આવરણ વધારવાનો હેતુ રાખવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ જમીન પર તેની પ્રગતિ અત્યંત મર્યાદિત રહી હોવાનું ઓડિટમાં જાણવા મળ્યું છે.
14 લાખ હેક્ટરના લક્ષ્ય સામે માત્ર 0.03409 મિલિયન હેક્ટરનો વધારો
ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશન હેઠળ કુલ 14 લાખ હેક્ટર એટલે કે 1.4 મિલિયન હેક્ટર વિસ્તારમાં વન વિસ્તાર વધારવાનું લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે, CAGના મૂલ્યાંકન અનુસાર વાસ્તવમાં માત્ર 0.03409 મિલિયન હેક્ટર વિસ્તારમાં જ વધારો નોંધાયો. આ પરિણામ દર્શાવે છે કે નિર્ધારિત લક્ષ્યની સરખામણીએ મિશન માત્ર આશરે 2.43 ટકા કામગીરી સુધી પહોંચી શક્યું, જ્યારે લગભગ 97.57 ટકા લક્ષ્ય અધૂરું રહ્યું.
2015-16થી 2024-25 સુધી 16 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની તપાસ
CAGએ ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશનની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે 2015-16થી 2024-25 સુધીના દસ વર્ષના સમયગાળાની તપાસ કરી હતી. આ ઓડિટમાં 16 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. પર્યાવરણ મંત્રાલય હેઠળ ચાલતા આ મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વન અને વૃક્ષ આવરણ વધારવા ઉપરાંત પરિસ્થિતિતંત્રમાંથી મળતી સેવાઓને મજબૂત બનાવવાનો અને વન આધારિત જીવનનિર્વાહને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.
નબળું આયોજન અને સંકલન પણ નિષ્ફળતાનું કારણ
રિપોર્ટમાં મિશનની ધીમી પ્રગતિ માટે અનેક વહીવટી અને વ્યવસ્થાપકીય કારણો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તેમાં નબળું આયોજન, વિવિધ સરકારી યોજનાઓ વચ્ચે પૂરતું સંકલન ન હોવું અને નાણાંની સતત અછત મુખ્ય કારણો તરીકે સામે આવ્યા છે. CAGના જણાવ્યા અનુસાર ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશનને અન્ય સંબંધિત વનીકરણ અને રોજગાર કાર્યક્રમો સાથે જોડીને ચલાવવાને બદલે અનેક યોજનાઓ અલગ-અલગ રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી.
CAMPA, MGNREGA અને અન્ય યોજનાઓ સાથે તાલમેલનો અભાવ
ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશનનું સંકલન CAMPA, MGNREGA, નગર વન યોજના અને સ્કૂલ નર્સરી યોજના જેવી પહેલો સાથે પૂરતું થઈ શક્યું નહોતું. CAGના મત મુજબ જો આ યોજનાઓના સંસાધનો અને કામગીરીને યોગ્ય રીતે એકબીજા સાથે જોડવામાં આવ્યા હોત તો વનીકરણના પરિણામોમાં વધુ સુધારો શક્ય હતો. અલગ-અલગ વિભાગો અને યોજનાઓ દ્વારા કરવામાં આવતા પ્રયાસો વચ્ચે અસરકારક સંકલનના અભાવે ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો સંપૂર્ણ લાભ મળી શક્યો નથી.
જોખમ ધરાવતા વિસ્તારોને બદલે ઓછા સંવેદનશીલ વિસ્તારોની પસંદગી
ઓડિટ દરમિયાન પ્રોજેક્ટ માટે વિસ્તારોની પસંદગી અંગે પણ સવાલો ઉઠ્યા છે. CAGએ નોંધ્યું કે આયોજન પ્રક્રિયામાં સ્થાનિક સ્તરથી ઉપર તરફ આવતો ‘બોટમ-અપ’ અભિગમ પૂરતો અપનાવવામાં આવ્યો નહોતો. ઘણી વખત એવા વિસ્તારોને પસંદ કરવામાં આવ્યા જ્યાં આબોહવા સંબંધિત જોખમ ઓછું અથવા મધ્યમ હતું. જ્યારે પર્યાવરણીય અને આબોહવા સંવેદનશીલ વિસ્તારોને વધુ પ્રાથમિકતા આપવાની જરૂર હતી.
મંજૂર ₹2,000 કરોડમાંથી મળ્યા માત્ર ₹1,149.14 કરોડ
નાણાકીય મોરચે પણ મિશનને મોટો ફટકો પડ્યો હોવાનું CAGના ઓડિટમાં સામે આવ્યું છે. ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશનના શરૂઆતના ચાર વર્ષ માટે 12મી પંચવર્ષીય યોજના હેઠળ આર્થિક બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ (CCEA)એ ₹2,000 કરોડના ખર્ચને મંજૂરી આપી હતી. આ ઉપરાંત રાજ્યોના હિસ્સા માટે 13મા નાણાં પંચની ગ્રાન્ટમાંથી ₹400 કરોડ ઉપલબ્ધ કરાવવાના હતા.
પરંતુ 2015-16થી 2024-25 સુધીના દસ વર્ષના અમલીકરણ દરમિયાન મિશનને બજેટરી સહાય તરીકે માત્ર ₹1,149.14 કરોડ જ મળ્યા. એટલે કે મંજૂર ₹2,000 કરોડની સરખામણીએ વાસ્તવિક બજેટરી સહાય માત્ર 47.88 ટકા રહી. નાણાંની આ અછતને મિશનની નબળી કામગીરીના મહત્વપૂર્ણ કારણોમાંથી એક ગણાવવામાં આવી છે.
આઠ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ વાર્ષિક હિસાબ જ તૈયાર ન કર્યા
CAGની તપાસમાં નાણાકીય વ્યવસ્થાપન સંબંધિત ગંભીર ખામીઓ પણ બહાર આવી છે. રિપોર્ટ અનુસાર આઠ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ વાર્ષિક હિસાબ તૈયાર કર્યા જ નહોતા. કેટલીક જગ્યાએ હિસાબ તૈયાર કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેમનું ઓડિટ કરવામાં આવ્યું નહોતું. કેટલાક કેસમાં હિસાબ અને સહાયક દસ્તાવેજો વચ્ચે પણ વિસંગતતા જોવા મળી હતી. આ સ્થિતિ યોજનાના નાણાકીય નિયંત્રણ અને પારદર્શિતા અંગે સવાલ ઊભા કરે છે.
કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશનનું પણ પૂરતું મૂલ્યાંકન નહીં
ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશનનો એક મહત્વપૂર્ણ હેતુ કાર્બન શોષણ વધારવાનો છે, પરંતુ આ ક્ષેત્રમાં પણ કામગીરીની તપાસ મર્યાદિત રહી. CAGએ નોંધ્યું કે મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢ સિવાય કોઈપણ રાજ્યએ 2015થી 2025 દરમિયાન કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશનનું મૂલ્યાંકન કર્યું નહોતું. એટલે કે વનીકરણથી વાસ્તવમાં કેટલું કાર્બન શોષાયું અને પર્યાવરણ પર કેટલો ફાયદો થયો તેનું વ્યવસ્થિત માપન મોટા ભાગના રાજ્યોમાં થયું નહોતું.
ચકાસણી વિનાની KML ફાઇલોથી સિદ્ધિઓ વધારીને દર્શાવાઈ
ઓડિટમાં ડિજિટલ ડેટા અને GIS આધારિત ચકાસણી અંગે પણ ગંભીર મુદ્દો સામે આવ્યો છે. CAGના જણાવ્યા મુજબ કેટલીક જગ્યાએ ચકાસણી ન કરાયેલી KML ફાઇલોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જેના કારણે મિશનની સિદ્ધિઓ વાસ્તવિકતા કરતાં વધુ દર્શાવવામાં આવી હોવાની શક્યતા ઉભી થઈ. GIS વિશ્લેષણ દ્વારા તપાસવામાં આવેલા નમૂનાના સ્થળોમાં આશરે 70 ટકા સ્થળોએ ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશનના કારણે કોઈ નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળ્યો નહોતો.
વન સંરક્ષણના લક્ષ્યો માટે અમલીકરણ સુધારવાની જરૂર
CAGની રિપોર્ટ ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશનના આયોજન, નાણાકીય વ્યવસ્થાપન, ડેટાની વિશ્વસનીયતા અને જમીની અમલીકરણ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. 14 લાખ હેક્ટરના લક્ષ્ય સામે માત્ર 0.03409 મિલિયન હેક્ટર વિસ્તાર સુધી પહોંચેલી કામગીરી દર્શાવે છે કે માત્ર યોજનાઓ જાહેર કરવાથી વન આવરણ વધારવાના લક્ષ્યો હાંસલ થઈ શકતા નથી. સ્થાનિક જરૂરિયાતો આધારિત આયોજન, પૂરતું અને સમયસર ભંડોળ, વિવિધ યોજનાઓ વચ્ચે સંકલન તથા વાસ્તવિક GIS આધારિત ચકાસણીને મજબૂત બનાવવામાં આવે તો જ ગ્રીન ઇન્ડિયા મિશનના પર્યાવરણીય લક્ષ્યોને અસરકારક રીતે આગળ ધપાવી શકાય.
