Assam flood causes: અસમમાં આ વર્ષે જૂન અને જુલાઈ દરમિયાન આવેલા વિનાશક પૂરને લઈને વર્લ્ડ વેધર એટ્રિબ્યુશન (WWA) સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિકોના એક નવા અભ્યાસમાં મહત્વપૂર્ણ તારણ સામે આવ્યું છે. 14 ઓગસ્ટે જાહેર થયેલા આ રિપોર્ટ મુજબ, આ વખતે અસમમાં આવેલા પૂરની ગંભીરતા પાછળ અસાધારણ વરસાદ કરતાં ખરાબ પૂર વ્યવસ્થાપન, પર્યાવરણીય ક્ષરણ, જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફાર અને પૂર નિયંત્રણ માટેની અપૂરતી વ્યવસ્થાઓ જેવા માનવસર્જિત પરિબળોની મોટી ભૂમિકા રહી છે.
રિપોર્ટની વિશ્વસનીયતા અને અભ્યાસની પદ્ધતિ
WWA એક આંતરરાષ્ટ્રીય વૈજ્ઞાનિક જૂથ છે, જે હવામાનની ચરમસીમાની ઘટનાઓમાં માનવસર્જિત આબોહવા પરિવર્તનની ભૂમિકા કેટલી છે તેનો અભ્યાસ કરે છે. અસમ અંગેનો આ રિપોર્ટ હજુ પીઅર-રિવ્યૂ થયો નથી, પરંતુ સંશોધકોએ પીઅર-રિવ્યૂ થયેલી એટ્રિબ્યુશન પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કર્યો છે. ભારત, સ્વીડન, નેધરલેન્ડ, બ્રિટન અને અમેરિકાના વૈજ્ઞાનિકોએ ભારતીય હવામાન વિભાગ સહિતના સ્રોતોમાંથી મળેલા હવામાનના આંકડા, ઐતિહાસિક રેકોર્ડ અને આબોહવા મોડેલોનું વિશ્લેષણ કર્યું.
પૂરમાં ભારે જાનમાલ અને ખેતીને નુકસાન
આ વર્ષે અસમમાં આવેલા પૂરે મોટા પાયે તારાજી સર્જી છે. અત્યાર સુધીમાં આશરે 100 લોકોના મોત થયા હોવાનું જણાવાયું છે અને લગભગ 45,000 હેક્ટર કૃષિ જમીન પાણીમાં ડૂબી ગઈ છે. પૂરના કારણે મોટા પ્રમાણમાં લોકો પોતાના ઘર છોડવા મજબૂર થયા છે. વિવિધ અંદાજો મુજબ, અસરગ્રસ્ત અને વિસ્થાપિત લોકોની સંખ્યા આશરે 1.5 લાખથી લઈને 7 લાખ સુધી હોઈ શકે છે. આ સ્થિતિએ અસમની પૂર વ્યવસ્થાપન વ્યવસ્થાની અસરકારકતા અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ કરી છે.
અભ્યાસમાં આબોહવા પરિવર્તનનો સ્પષ્ટ સંકેત મળ્યો નહીં
વૈજ્ઞાનિકોએ ઉપરી અસમમાં બ્રહ્મપુત્રા અને તેની સહાયક નદીઓના કેચમેન્ટ વિસ્તારો ઉપરાંત નાગાલેન્ડ અને અરૂણાચલ પ્રદેશના સંબંધિત વિસ્તારોનો અભ્યાસ કર્યો. સંશોધનમાં જૂનથી ઓગસ્ટ દરમિયાન ત્રણ દિવસમાં થયેલા મહત્તમ વરસાદ તેમજ જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન 30 દિવસમાં થયેલા મહત્તમ વરસાદનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું.
રિપોર્ટ મુજબ, ઉપરી અસમમાં આ સમયગાળા દરમિયાન નોંધાયેલ વરસાદ અસાધારણ સ્તરનો નહોતો. વૈજ્ઞાનિકોના આકલન પ્રમાણે કોઈપણ વર્ષે આ પ્રકારનો વરસાદ થવાની સંભાવના લગભગ 67 ટકા હતી અને આ સ્તરનો વરસાદ સરેરાશ દર 1.5 વર્ષે એક વખત જોવા મળી શકે છે. ઈમ્પિરિયલ કોલેજ લંડનની વૈજ્ઞાનિક મરિયમ ઝકારિયાએ જણાવ્યું હતું કે અવલોકનના આંકડા અને આબોહવા મોડેલો બંનેનું વિશ્લેષણ કરતાં આ બંને પ્રકારની વરસાદી ઘટનાઓમાં આબોહવા પરિવર્તનનો કોઈ સ્પષ્ટ સંકેત મળ્યો નથી.
ગરમ થતા વાતાવરણ અંગે વૈજ્ઞાનિકોની ચેતવણી
જોકે વૈજ્ઞાનિકોએ આ તારણનો અર્થ એવો ન કાઢવા ચેતવણી આપી છે કે આબોહવા પરિવર્તનની અસમના ભારે વરસાદ પર ભવિષ્યમાં કોઈ અસર નહીં થાય. ગરમ વાતાવરણમાં વધુ ભેજ જળવાઈ રહેવાની અને વરસાદના રૂપમાં તે વધુ પ્રમાણમાં નીચે આવવાની શક્યતા રહે છે. તેથી અસમમાં અત્યંત ભારે વરસાદને નિયંત્રિત કરતી પ્રક્રિયાઓ અંગે હજુ વધુ સંશોધનની જરૂર હોવાનું નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું છે.
પૂર પાછળ જમીનનો ઉપયોગ અને પર્યાવરણીય ક્ષરણ
WWA ટીમે પૂરનું જોખમ વધારતા માનવસર્જિત પરિબળોનું પણ મૂલ્યાંકન કર્યું. તેમાં જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફાર, વિસ્થાપન, જમીનનું ક્ષરણ, જંગલોની કટાઈ, ખરાબ જળનિકાસ અને પૂર નિયંત્રણ માટેના અપૂરતા માળખાકીય ઉપાયોનો સમાવેશ થાય છે. રિપોર્ટમાં 35 અભ્યાસોની સમીક્ષાનો ઉલ્લેખ કરીને જણાવાયું છે કે અનિયોજિત શહેરીકરણ, વનવિનાશ અને કુદરતી જળનિકાસમાં અવરોધ જેવા પરિબળો પૂરનું જોખમ વધારી રહ્યા છે.
તટબંધો અને કોંક્રિટ આધારિત વ્યવસ્થાની મર્યાદા
અસમમાં પૂરથી બચવા માટે તટબંધો, શહેરોની સુરક્ષા માટેની દીવાલો, રસ્તા-સહ-તટબંધો અને અન્ય માળખાકીય ઉપાયોમાં મોટા પાયે રોકાણ કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર મજબૂત તટબંધો અને કોંક્રિટ આધારિત ઈજનેરી પર નિર્ભર રહીને પૂરનું જોખમ લાંબા ગાળે ઘટાડી શકાય નહીં. કેટલાક વિસ્તારોમાં આવા માળખાઓ કુદરતી પાણીના પ્રવાહને પણ અસર કરી શકે છે.
‘નદીઓને નિયંત્રિત નહીં, તેમની સાથે કામ કરવાની જરૂર’
રેડ ક્રોસ રેડ ક્રિસેન્ટ ક્લાઇમેટ સેન્ટરની સ્નેહા ગાંગુલીએ જણાવ્યું હતું કે ભવિષ્યની પૂર વ્યવસ્થાપન નીતિમાં નદીઓને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરવાને બદલે તેમની કુદરતી પ્રક્રિયાઓ સાથે સુસંગત રીતે કામ કરવાની જરૂર છે. આ માટે પૂરનાં મેદાનોને શક્ય હોય ત્યાં સુધી કુદરતી સ્થિતિમાં પાછાં લાવવા, વેટલેન્ડનું સંરક્ષણ કરવા, પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં બાંધકામ ઘટાડવા, જળનિકાસ સુધારવા અને સ્થાનિક સમુદાયોની આપત્તિ તૈયારી મજબૂત કરવાની જરૂર છે.
નિષ્ણાતોએ કુદરતી ઉકેલો પર ભાર મૂક્યો
ઈમ્પિરિયલ કોલેજ લંડનના ક્લાઇમેટ સાયન્સના પ્રોફેસર ફ્રીડેરિક ઓટોએ કહ્યું કે આબોહવા પરિવર્તન ભારતમાં અનેક લોકો માટે જીવન મુશ્કેલ બનાવી રહ્યું છે, પરંતુ દરેક કુદરતી આપત્તિ માટે તેને જવાબદાર ગણાવી શકાય નહીં. તેમના મતે અસમના આ પૂર પાછળ માનવસર્જિત જોખમ, પર્યાવરણીય ક્ષરણ અને માળખાકીય વ્યવસ્થાની મર્યાદાઓ મુખ્ય પરિબળો રહ્યા છે.
નવા પ્રોજેક્ટો અને પર્યાવરણ અંગે પણ સવાલ
અહેવાલો અનુસાર, નવા બંધ અને જળાશયોના પ્રોજેક્ટો, ગેરકાયદેસર ખનન તથા જંગલોની કટાઈ જેવા પરિબળોએ પહેલેથી જ સંવેદનશીલ વિસ્તારો પર વધારાનું દબાણ ઊભું કર્યું છે. પરિણામે કુદરતી જળપ્રવાહ અને જમીનની પાણી શોષવાની ક્ષમતા પર અસર પડી શકે છે. હવે નિષ્ણાતોનું સૂચન છે કે અસમમાં પૂર વ્યવસ્થાપન માત્ર તટબંધો બાંધવા પૂરતું ન રાખીને વેટલેન્ડ, જંગલો, નદીના કુદરતી માર્ગો અને સ્થાનિક સમુદાયોને કેન્દ્રમાં રાખીને કરવામાં આવે.
