PM Degree RTI Case: ગુજરાત હાઇકોર્ટે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની શૈક્ષણિક ડિગ્રી જાહેર કરવાની માંગ સાથે અરવિંદ કેજરીવાલ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અપીલ ફગાવી દીધી છે. મુખ્ય ન્યાયાધીશ સુનિતા અગ્રવાલ અને ન્યાયમૂર્તિ DN રેની ડિવિઝન બેન્ચે 29 સપ્ટેમ્બરે ચુકાદો આપતાં કહ્યું કે વડાપ્રધાનની શૈક્ષણિક ડિગ્રી સાથે જોડાયેલી માહિતી ખાનગી માહિતીની શ્રેણીમાં આવે છે. અદાલતના મતે આ મામલામાં તેને જાહેર કરવા માટે એવું કોઈ જનહિત સ્થાપિત થયું નથી, જે RTI કાયદા હેઠળ ખાનગી માહિતીના રક્ષણને દૂર કરી શકે.
માત્ર PM હોવાને કારણે વ્યક્તિગત માહિતી જનહિતની નથી બનતી
હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે કોઈ વ્યક્તિ દેશના વડાપ્રધાન જેવા ઉચ્ચ જાહેર પદ પર હોય તે માત્ર એક કારણથી તેની દરેક વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર કરવાની ફરજ ઊભી થતી નથી. અદાલતે કહ્યું કે વડાપ્રધાન દેશના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિ છે, પરંતુ તેમની શૈક્ષણિક લાયકાતનો તેમની ચૂંટણી પર બંધારણીય રીતે કોઈ સીધો પ્રભાવ પડતો નથી.
અદાલતના મતે માત્ર વડાપ્રધાનનું પદ ડિગ્રી સંબંધિત વ્યક્તિગત માહિતીને ‘જનહિત’ અથવા ‘મોટા જનહિત’ની માહિતીમાં પરિવર્તિત કરી શકતું નથી. યુનિવર્સિટી પાસે કોઈ વ્યક્તિની શૈક્ષણિક ડિગ્રી અને શૈક્ષણિક રેકોર્ડ સામાન્ય રીતે વિશ્વાસ આધારિત સંબંધમાં રહે છે, તેથી આવા રેકોર્ડને દરેક પરિસ્થિતિમાં RTI હેઠળ જાહેર કરી શકાય નહીં.
2016થી શરૂ થયો હતો ડિગ્રીનો RTI વિવાદ
આ સમગ્ર મામલો 2016નો છે. તે સમયે અરવિંદ કેજરીવાલ દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી હતા. 28 એપ્રિલ 2016ના રોજ તેમણે લેખિત જવાબમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની શૈક્ષણિક લાયકાત સંબંધિત માહિતી માગી હતી.
ત્યારબાદ કેન્દ્રીય માહિતી આયોગે કેજરીવાલના જવાબને જ RTI અરજી તરીકે સ્વીકારી લીધો હતો. CICએ વડાપ્રધાન કાર્યાલયને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે વડાપ્રધાનની ડિગ્રીના ક્રમાંક અને વર્ષ અંગેની માહિતી દિલ્હી યુનિવર્સિટી અને ગુજરાત યુનિવર્સિટીને ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે, જેથી બંને સંસ્થાઓ પોતાના રેકોર્ડમાં સંબંધિત વિગતો શોધી શકે.
ગુજરાત યુનિવર્સિટીએ CICના આ આદેશને ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં પડકાર્યો હતો અને ત્યારથી આ મામલો કાનૂની લડાઈમાં ફેરવાયો.
2023માં સિંગલ બેન્ચે CICનો આદેશ રદ કર્યો હતો
માર્ચ 2023માં ગુજરાત હાઇકોર્ટના એકલ ન્યાયાધીશે CICનો 2016નો આદેશ રદ કરી દીધો હતો. ચુકાદામાં જણાવાયું હતું કે વડાપ્રધાનની શૈક્ષણિક ડિગ્રી સાથે જોડાયેલી માહિતી RTI એક્ટની કલમ 8(1)(e) અને 8(1)(j) હેઠળ સુરક્ષિત છે.
એકલ ન્યાયાધીશે એમ પણ કહ્યું હતું કે આ માહિતી જાહેર કરવા માટે એવું મોટું જનહિત સામે આવ્યું નથી, જેના આધારે RTI કાયદા હેઠળ ઉપલબ્ધ ખાનગીપણાના અપવાદને દૂર કરી શકાય. આ ચુકાદા સાથે અરવિંદ કેજરીવાલ પર ₹25,000નો દંડ પણ ફટકારવામાં આવ્યો હતો.
હવે ડિવિઝન બેન્ચે એકલ ન્યાયાધીશના આ નિર્ણયને યથાવત રાખ્યો છે અને કેજરીવાલની અપીલ ફગાવી દીધી છે. એટલે ₹25,000નો દંડ પણ યથાવત રહ્યો છે.
કેજરીવાલ તરફથી કઈ દલીલ કરવામાં આવી હતી?
સુનાવણી દરમિયાન કેજરીવાલ તરફથી વરિષ્ઠ અધિવક્તા અભિષેક મનુ સિંઘવીએ દલીલ કરી હતી કે ગુજરાત યુનિવર્સિટીએ વડાપ્રધાનની ડિગ્રી સંબંધિત માહિતી પોતાની વેબસાઇટ પર અગાઉથી ઉપલબ્ધ કરાવી હતી. તેથી આ મુદ્દાને આગળ ચલાવવાનો આધાર શું બાકી રહે છે, તે અંગે પણ સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.
સિંઘવીએ એકલ ન્યાયાધીશના ચુકાદામાં કરવામાં આવેલી કેટલીક ટિપ્પણીઓ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને ₹25,000નો દંડ દૂર કરવાની માંગ કરી હતી. જોકે ડિવિઝન બેન્ચે આ દલીલો સ્વીકારી નહોતી અને અગાઉના ચુકાદામાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
CICની કાર્યવાહી સામે પણ હાઇકોર્ટનો અભિપ્રાય
હાઇકોર્ટે ડિગ્રીને ખાનગી માહિતી માનવા ઉપરાંત CICની 2016ની કાર્યવાહી અંગે પણ સવાલ નોંધાવ્યો હતો. અદાલતના જણાવ્યા પ્રમાણે CICએ જે રીતે કેજરીવાલના લેખિત જવાબને RTI અરજી તરીકે આગળ ધપાવ્યો અને ત્યારબાદ યુનિવર્સિટીઓને માહિતી શોધવાનો નિર્દેશ આપ્યો, તે પ્રક્રિયા RTI કાયદાની જોગવાઈઓના સંદર્ભમાં તપાસનો વિષય બની હતી.
આ મુદ્દે સરકાર અને માહિતી અધિકારીઓ સામે પણ સવાલ ઊભો થાય છે કે RTI હેઠળ ખાનગી માહિતી અને જનહિત વચ્ચેની સીમા નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા કેટલી સ્પષ્ટ અને એકસરખી છે? શું આવા સંવેદનશીલ મામલાઓમાં માહિતી આયોગ દ્વારા કાર્યવાહી શરૂ કરતા પહેલાં કાયદાકીય પ્રક્રિયાની સંપૂર્ણ ચકાસણી કરવામાં આવે છે?
સુનિતા અગ્રવાલની SCમાં નિમણૂક માટે ભલામણ
આ ચુકાદો એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે મુખ્ય ન્યાયાધીશ સુનિતા અગ્રવાલને સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશ તરીકે નિયુક્ત કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. 28 સપ્ટેમ્બરે સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમે તેમના નામની ભલામણ કરી હતી.
કોલેજિયમે દિલ્હી હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ દેવેન્દ્ર કુમાર ઉપાધ્યાય અને તેલંગાણા હાઇકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ અપારેશ કુમાર સિંહના નામની પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં નિયુક્તિ માટે ભલામણ કરી છે. જોકે અંતિમ નિયુક્તિ માટેની બંધારણીય પ્રક્રિયા હજુ બાકી છે.
હવે મોટો સવાલ એ છે કે જાહેર પદાધિકારીઓની વ્યક્તિગત માહિતી અને સાચા જનહિત વચ્ચેની રેખા સરકાર અને માહિતી આયોગ કેવી રીતે નક્કી કરશે? RTI કાયદાનો ઉપયોગ કરતી વખતે નાગરિકોના માહિતીના અધિકાર અને વ્યક્તિગત ગોપનીયતા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે શું વધુ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જરૂરી છે? અને ભવિષ્યમાં આવા વિવાદો ઊભા ન થાય તે માટે કેન્દ્ર સરકાર અને માહિતી આયોગ પ્રક્રિયાત્મક પારદર્શિતા વધારવા માટે શું પગલાં લેશે?
