Bihar Liquor Ban: બિહારમાં નીતિશ કુમાર સરકારે 2016માં સંપૂર્ણ દારૂબંધી લાગુ કરી ત્યારે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ઘરેલુ હિંસા ઘટાડવો, પરિવારોની આવક બચાવવી, મહિલાઓ અને બાળકોની સ્થિતિ સુધારવી તથા શિક્ષણ અને આરોગ્ય પાછળ વધુ ખર્ચ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરવાનો હતો. મહિલા સંગઠનો અને સમાજવાદી જૂથોના દબાણ વચ્ચે લાવવામાં આવેલી આ નીતિને સામાજિક સુધારાના મોટા પગલા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ 2026 સુધીમાં એક દાયકો પૂર્ણ થવા છતાં તેની અસર અને અમલીકરણ અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે.
દારૂબંધી પાછળના મુખ્ય ઉદ્દેશો
2016 પહેલાં દારૂની સરળ ઉપલબ્ધતાને બિહારમાં ઘરેલુ હિંસા, પરિવારની આવકમાં ઘટાડો અને સામાજિક સમસ્યાઓ સાથે જોડવામાં આવતી હતી. સરકારનું માનવું હતું કે દારૂ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી પરિવારો પાસે વધુ પૈસા બચશે અને તે રકમ શિક્ષણ, આરોગ્ય તથા અન્ય જરૂરી ખર્ચમાં વપરાશે. સાથે જ ગુનાખોરીમાં ઘટાડો થવાની પણ અપેક્ષા હતી. જોકે, એક દાયકા પછી ઉપલબ્ધ વિવિધ અહેવાલો અને આંકડાઓ આ દાવાઓનું ફરી મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
અમલીકરણ સામે મોટો પડકાર
દારૂબંધી કાયદો લાગુ થયા બાદ કાયદેસર સપ્લાય બંધ થયો, પરંતુ તેની સાથે કાળા બજારનું નેટવર્ક વિકસ્યું. અહેવાલો અનુસાર ઉત્તર પ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળમાંથી ગેરકાયદેસર દારૂ બિહારમાં પહોંચવા લાગ્યો. તેના કારણે પોલીસ અને વહીવટી તંત્રના મોટા સંસાધનો દારૂબંધી લાગુ કરાવવામાં વપરાયા. NCAER જેવી સંસ્થાઓના અભ્યાસોમાં પણ નીતિના અમલીકરણમાં રહેલા સિસ્ટમિક ગેપ તરફ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે.
કાળા બજારથી જાહેર આરોગ્યનો જોખમ
ગેરકાયદેસર દારૂના કારણે સમસ્યા માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થા પૂરતી રહી નથી. કાળા બજારમાં મળતા દારૂની ગુણવત્તા અને તેમાં રહેલા ઘટકોની કોઈ ખાતરી હોતી નથી. પરિણામે ઝેરી દારૂથી બીમારી અને મૃત્યુની ઘટનાઓ પણ સામે આવી છે. સાથે જ દારૂબંધી બાદ અન્ય નશીલા પદાર્થોના ઉપયોગમાં વધારો થયો હોવાના દાવાઓ પણ કરવામાં આવ્યા છે. આ સ્થિતિએ મૂળ નીતિના જાહેર આરોગ્ય સંબંધિત ઉદ્દેશો પર સવાલ ઊભા કર્યા છે.
રાજ્યની આવક પર મોટો પ્રભાવ
દારૂબંધીનો બીજો મોટો મુદ્દો રાજ્યની આવક સાથે જોડાયેલો છે. રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડા અનુસાર જો દારૂ કાયદેસર રીતે ઉપલબ્ધ હોત તો રાજ્યને મળતી આવકમાં આશરે 15 ટકા સુધીનો હિસ્સો હોઈ શક્યો હોત અને કુલ નુકસાનનો અંદાજ લગભગ ₹65,000 કરોડ સુધી પહોંચે છે. બીજી તરફ બિહારનો દેવું-થી-GDP ગુણોત્તર આશરે 39 ટકા સુધી હોવાનું જણાવાયું છે. આ પરિસ્થિતિમાં વિરોધીઓનો સવાલ છે કે રાજ્યને મળનારી સંભવિત આવકનો ઉપયોગ શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગાર અને માળખાકીય વિકાસ માટે થઈ શક્યો હોત કે નહીં.
શિક્ષણ અને રોજગારની ગંભીર સ્થિતિ
દારૂબંધીના મુખ્ય સામાજિક ઉદ્દેશોમાં શિક્ષણ સુધારવાનો પણ સમાવેશ થતો હતો, પરંતુ રાજ્યમાં હજુ પણ મોટો શૈક્ષણિક પડકાર છે. રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડા મુજબ પ્રાથમિક શાળામાં પ્રવેશતા 100 બાળકોમાંથી માત્ર આશરે 25 ટકા જ માધ્યમિક સ્તર સુધી પહોંચે છે. એટલે કે લગભગ 75 ટકા બાળકો ત્યાં સુધી પહોંચતા પહેલાં શિક્ષણ વ્યવસ્થામાંથી બહાર થઈ જાય છે. મહિલાઓમાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક હોવાનું જણાવાયું છે: આશરે 39 ટકા મહિલાઓએ ક્યારેય શાળામાં હાજરી આપી નથી અને માત્ર 16 ટકા મહિલાઓએ 12 વર્ષની શાળાશિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું છે.
મહિલાઓ માટે રોજગારની મર્યાદિત તકો
બિહાર સરકારે સરકારી નોકરીઓમાં મહિલાઓ માટે 35 ટકા સુધીનું અનામત આપ્યું છે અને પોલીસ દળમાં લગભગ 36,000 મહિલાઓ જોડાઈ હોવાનું જણાવાયું છે. છતાં સરકારી નોકરીઓની બહાર મહિલાઓ માટે રોજગારની તકો મર્યાદિત છે. રાજ્યમાં ઉદ્યોગોનો આધાર નબળો હોવાથી મહિલાઓનો મોટો હિસ્સો ખેતીમાં કામ કરે છે. રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડા મુજબ મહિલાઓનો શ્રમબળ ભાગીદારી દર 9 ટકાથી પણ ઓછો છે, જ્યારે 77 ટકાથી વધુ કામકાજ કરતી મહિલાઓ કૃષિ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી છે.
યુવાનો અને ઉદ્યોગો સામેનો પડકાર
બિહારમાં યુવાનોની બેરોજગારી પણ મોટો પ્રશ્ન છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓ અનુસાર યુવાનોનો બેરોજગારી દર રાષ્ટ્રીય સ્તર કરતાં લગભગ ત્રણ ગણો છે અને રાજસ્થાન બાદ ઊંચા દરોમાં સામેલ છે. રાજ્યમાં દેશની કુલ ફેક્ટરીઓમાંથી લગભગ 1 ટકા જેટલી જ ફેક્ટરીઓ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. બીજી તરફ રાજ્યમાં FDI પણ અત્યંત ઓછું છે અને તેનો આંકડો આશરે ₹10 કરોડ જેટલો હોવાનું રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ પરિસ્થિતિમાં માત્ર દારૂબંધીથી સામાજિક અને આર્થિક પરિવર્તન લાવવું મુશ્કેલ હોવાનું વિશ્લેષકો માને છે.
મહિલા આરોગ્યની ચિંતાજનક સ્થિતિ
મહિલાઓના આરોગ્ય અંગે પણ પડકારો યથાવત છે. પ્રજનન વયની આશરે 64 ટકા મહિલાઓ એનિમિયાથી પીડિત હોવાનું આંકડાઓમાં જણાવાયું છે. ગર્ભવતી મહિલાઓમાં એનિમિયાની સમસ્યાને લઈને પણ બિહારની સ્થિતિ અત્યંત ગંભીર ગણાવવામાં આવે છે. આ આંકડાઓથી સવાલ ઊભો થાય છે કે દારૂબંધીથી બચેલી આવકનો સામાજિક લાભ મહિલાઓ અને બાળકોના આરોગ્ય સુધી કેટલો પહોંચ્યો.
ગુજરાત અને કેરળના અલગ અનુભવ
દારૂબંધીનો અનુભવ માત્ર બિહાર પૂરતો મર્યાદિત નથી. ગુજરાતમાં 1960થી દારૂબંધી અમલમાં છે. છતાં ત્યાં પણ ગેરકાયદેસર દારૂનું નેટવર્ક અને ઝેરી દારૂની ઘટનાઓ જોવા મળી છે, જેમાં 2009 અને 2022ની ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ થાય છે. બીજી તરફ કેરળે દારૂબંધી જેવી કડક નીતિનો અનુભવ કર્યા બાદ લગભગ ત્રણ વર્ષમાં જ તેમાં ફેરફાર કર્યો. પ્રવાસન ક્ષેત્રને થયેલા નુકસાન અને કાળા બજારના વધતા પ્રભાવ વચ્ચે રાજ્યએ નીતિ પાછી ખેંચી અને આશરે ₹2,200 કરોડની કર તથા ડ્યૂટી આવક ફરી મેળવવાનો માર્ગ ખોલ્યો.
રાજકીય પ્રતિબદ્ધતા સામે આર્થિક વાસ્તવિકતા
બિહારમાં દારૂબંધી નીતિ નીતિશ કુમાર સરકારની મહત્વની રાજકીય ઓળખ બની ગઈ છે. તેથી નીતિમાંથી પાછા ફરવું રાજકીય રીતે સરળ નથી. સત્તાધારી પક્ષના સાથી નેતાઓમાં પણ નીતિ અંગે સંપૂર્ણ પલટો કરવાની ઈચ્છા દેખાતી નથી, જોકે રાજ્યની આવકના નુકસાનની ભરપાઈ કેવી રીતે કરવી તે અંગે ચર્ચા છે. વિરોધીઓનો તર્ક છે કે જો કાયદાનો અમલ સંપૂર્ણપણે થઈ રહ્યો નથી અને કાળા બજારને રોકવું મુશ્કેલ છે, તો નીતિના પરિણામોનું નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
મુદ્દો માત્ર દારૂબંધીનો નથી
બિહારની સમગ્ર પરિસ્થિતિ જોતા દારૂબંધીને રાજ્યની મોટી સમસ્યાઓમાંથી માત્ર એક ભાગ તરીકે જોવાની જરૂર છે. ₹67,000 કરોડથી વધુના શિક્ષણ બજેટ, મહિલાઓ માટેની યોજનાઓ અને ₹7,500 કરોડની મુખ્યમંત્રી મહિલા રોજગાર યોજના જેવા ખર્ચ છતાં શિક્ષણ, આરોગ્ય અને રોજગારના મૂળભૂત સૂચકાંકોમાં મોટા પડકારો યથાવત છે. તેથી સવાલ માત્ર “ડ્રાય બિહાર કે ડ્રંક બિહાર?”નો નથી. મૂળ સવાલ એ છે કે સરકારની નીતિઓનો લાભ ખરેખર મહિલાઓ, બાળકો, યુવાનો અને સામાન્ય પરિવારો સુધી કેટલો પહોંચે છે.
આગળનો રસ્તો શું?
દારૂબંધી સંપૂર્ણપણે હટાવવી એ જ એકમાત્ર ઉકેલ છે એવું નિષ્કર્ષ કાઢવું યોગ્ય નથી. પરંતુ એક દાયકા પછી નીતિના પરિણામોનું પારદર્શક અને ડેટા આધારિત મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. ઘરેલુ હિંસા ઘટાડવી, મહિલાઓને આર્થિક રીતે સશક્ત બનાવવી, બાળકોને માધ્યમિક શિક્ષણ સુધી પહોંચાડવા, આરોગ્ય સેવાઓ મજબૂત કરવી અને યુવાનો માટે ઉદ્યોગ તથા રોજગાર ઊભા કરવા જેવા મૂળ મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવું વધુ મહત્વનું છે. દારૂબંધી સફળ ત્યારે જ ગણાય જ્યારે તેના સામાજિક લાભો કાગળ પર નહીં, પરંતુ બિહારના સામાન્ય પરિવારોના જીવનમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળે.
