SIR Form 6 Controversy: વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે SIRની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી ચૂકેલા રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ચૂંટણી પંચે નવા મતદાતાઓ માટેના ઑનલાઇન Form 6માંથી SIR સાથે જોડાયેલું વધારાનું ઘોષણાપત્ર દૂર કરી દીધું છે. 30 સપ્ટેમ્બરની રાત્રે ECINET પોર્ટલ અને એપ્લિકેશનમાં આ ફેરફાર જોવા મળ્યો હતો. હવે આવા વિસ્તારોમાં મતદાર યાદીમાં નવું નામ ઉમેરાવવા માટે Registration of Electors Rules, 1960 હેઠળ નિર્ધારિત સામાન્ય Form 6નો જ ઉપયોગ કરવો પડશે.
આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે SIRની પ્રક્રિયા અને Form 6માં વધારાની માહિતી જોડવાના મુદ્દે ચૂંટણી પંચની અંદર મતભેદ સામે આવ્યા હોવાના અહેવાલો પ્રકાશિત થયા હતા. ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશીએ Form 6માં કરવામાં આવેલા ફેરફારની કાયદેસરતા અંગે વાંધા ઉઠાવ્યા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું હતું.
નવા મતદાતાઓ પાસેથી કઈ વધારાની માહિતી માંગવામાં આવતી હતી?
Form 6 નવા મતદાતાઓને મતદાર યાદીમાં પોતાનું નામ સામેલ કરાવવા માટેનું કાયદેસર ફોર્મ છે. SIR દરમિયાન તેના ઑનલાઇન વર્ઝનમાં એક વધારાનું ઘોષણાપત્ર જોડવામાં આવ્યું હતું. તેમાં અરજદારને પોતાના, માતા-પિતા અથવા દાદા-દાદીના નામ અગાઉની Intensive Revision દરમિયાન તૈયાર થયેલી મતદાર યાદીમાં હતા કે નહીં તેની માહિતી આપવાની હતી.
કેટલાક કિસ્સામાં જૂના મતદાર રેકોર્ડ સાથે જોડાયેલા બૂથ અને ક્રમ નંબર જેવી વિગતો પણ માંગવામાં આવતી હતી. આ ઘોષણાપત્રને અલગથી ફરજિયાત તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું ન હોવા છતાં, અહેવાલો અનુસાર તેને ભર્યા વિના ઑનલાઇન અરજીની પ્રક્રિયા આગળ વધતી નહોતી.
બે ચૂંટણી કમિશનરોએ ફેરફાર સામે વાંધો કેમ ઉઠાવ્યો?
Form 6માં SIR સંબંધિત વધારાની માહિતી ઉમેરવાનો મુદ્દો ચૂંટણી પંચની આંતરિક પ્રક્રિયા અંગે ચર્ચાનું કારણ બન્યો હતો. અહેવાલો અનુસાર ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશીએ દલીલ કરી હતી કે Registration of Electors Rules, 1960 હેઠળ નિર્ધારિત ફોર્મમાં ફેરફાર કરવા માટે નિયમોમાં યોગ્ય સુધારો જરૂરી છે. સુખબીર સિંહ સંધૂએ પણ આ મુદ્દે વાંધો નોંધાવ્યો હતો.
બીજી તરફ ચૂંટણી પંચનું વલણ રહ્યું છે કે કાયદેસર Form 6માં મૂળભૂત ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નહોતો, પરંતુ SIRની પ્રક્રિયા માટે વધારાનું ઘોષણાપત્ર જોડવામાં આવ્યું હતું. પંચે 26 સપ્ટેમ્બરના નિવેદનમાં કહ્યું હતું કે SIR સિવાયના સમયગાળામાં Registration of Electors Rules, 1960 હેઠળ લાગુ ફોર્મનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયનો હવાલો પણ ચર્ચામાં
ચૂંટણી પંચે અગાઉ પોતાના વલણના સમર્થનમાં સુપ્રીમ કોર્ટના 27 મે 2026ના નિર્ણયનો હવાલો આપ્યો હતો. પંચના જણાવ્યા અનુસાર SIR દરમિયાન Form 6 સાથે જોડાયેલા ઘોષણાપત્રની વ્યવસ્થાને સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયમાં યથાવત રાખવામાં આવી હતી.
જોકે, Form 6માં આ વધારાની માહિતી ઉમેરવાની કાયદેસર પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઉઠ્યા છે. સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે સવાલ એ છે કે જો આ માત્ર SIR માટેની વધારાની વ્યવસ્થા હતી, તો તેની કાનૂની સત્તા અને પ્રક્રિયા અંગે સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા શરૂઆતથી કેમ કરવામાં આવી નહીં? શું Form 6 સાથે જોડાયેલા તમામ ફેરફારો અને તેના કાનૂની આધારને જાહેર કરવામાં આવશે?
SIR પૂર્ણ થયા બાદ સામાન્ય Form 6 કેમ લાગુ કરાયું?
26 સપ્ટેમ્બરે ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે SIR દરમિયાન લાગુ પડતી વ્યવસ્થા અને સામાન્ય મતદાર નોંધણી પ્રક્રિયા અલગ છે. હવે SIR પૂર્ણ થયેલા વિસ્તારોમાં વધારાનું ઘોષણાપત્ર દૂર કરીને સામાન્ય Form 6 ફરી લાગુ કરવામાં આવ્યું છે.
હાલમાં જ્યાં SIR ચાલુ છે ત્યાં આ વધારાનું ઘોષણાપત્ર ECINET પર ઉપલબ્ધ રહેશે. એટલે કે એક જ દેશની મતદાર નોંધણી પ્રક્રિયામાં હાલમાં વિસ્તાર પ્રમાણે અલગ વ્યવસ્થા જોવા મળી રહી છે.
આ સ્થિતિમાં સરકાર અને ચૂંટણી પંચ પાસે સવાલ છે કે SIR પૂર્ણ થયેલા અને ચાલુ રહેલા રાજ્યોમાં Form 6ની પ્રક્રિયા અલગ રાખવા પાછળ ચોક્કસ કાનૂની અને વહીવટી કારણો શું છે? શું મતદાતાઓ માટે બંને પ્રક્રિયાઓના તફાવત અંગે સરળ અને સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવશે?
SIRના નામે મતદાર નોંધણીની પ્રક્રિયા કેટલી પારદર્શક?
SIRનો હેતુ મતદાર યાદીની વિશેષ ચકાસણી અને પુનરીક્ષણ કરવાનો છે. જોકે નવા મતદાતાઓની નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા Form 6માં વધારાની માહિતી ઉમેરવાના નિર્ણયથી મતદાર નોંધણીની પ્રક્રિયા, કાનૂની સત્તા અને વહીવટી પારદર્શિતા અંગે ચર્ચા તેજ થઈ છે.
ખાસ કરીને જ્યારે ચૂંટણી પંચના બે કમિશનરો દ્વારા આ ફેરફાર અંગે વાંધો ઉઠાવ્યાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે, ત્યારે સરકાર પાસે એ સ્પષ્ટ કરવાનો સવાલ છે કે નિર્ણય લેવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા કેવી હતી? શું આંતરિક વાંધાઓ અને તેના જવાબો જાહેર કરવામાં આવશે? અને જો વધારાનું ઘોષણાપત્ર SIR માટે જરૂરી હતું, તો SIR પૂર્ણ થયા બાદ તેને હટાવવાનો નિર્ણય કયા ચોક્કસ કાનૂની અને વહીવટી આધાર પર લેવામાં આવ્યો?
મતદાર અધિકાર અને પ્રક્રિયાની સરળતા વચ્ચે સંતુલન જરૂરી
Form 6માંથી વધારાનું ઘોષણાપત્ર દૂર થવાથી SIR પૂર્ણ થયેલા રાજ્યોમાં નવા મતદાતાઓ માટેની નોંધણી પ્રક્રિયા હવે ફરી Registration of Electors Rules, 1960 હેઠળના સામાન્ય ફોર્મ પ્રમાણે થશે. બીજી તરફ SIR ચાલુ હોય તેવા વિસ્તારોમાં વધારાની માહિતીની જરૂરિયાત યથાવત છે.
ચૂંટણી પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતા માટે માત્ર મતદાર યાદીની ચકાસણી જ નહીં, પરંતુ નવા પાત્ર મતદાતાઓને સરળતાથી નોંધણી કરવાની તક પણ મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે SIR દરમિયાન વધારાની ચકાસણી અને નાગરિકોના મતાધિકાર વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવામાં આવશે અને ભવિષ્યમાં આવા ફેરફારો અંગે નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે શું પગલાં લેવામાં આવશે?
