Urban Flooding in India: ભારતના શહેરોમાં વરસાદ આવતા જ એક અજીબ તમાશો શરૂ થાય છે. રસ્તાઓ નદી બની જાય છે, સોસાયટીઓ ટાપુમાં ફેરવાય છે, અને ત્યારે જ સોશિયલ મીડિયા પર ‘ગાઝિયાબાદ વેનિસ થઈ ગયું’ કે ‘નોઈડા વેનિસમાં ફેરવાઈ ગયું’ તેવી પોસ્ટનો રાફડો ફાટે છે. પરંતુ શું આપણે ક્યારેય એ વિચાર્યું છે કે આ સરખામણી કોનું અપમાન છે? વેનિસ જેવું ભવ્ય અને ઐતિહાસિક શહેર, જેની સંસ્કૃતિ અને ઈતિહાસ સદીઓ જૂના છે, તેને આપણા આયોજન વિનાના અને ભ્રષ્ટ તંત્ર દ્વારા બનાવાયેલા ડૂબતા શહેરો સાથે સરખાવીને આપણે ખરેખર વેનિસનું અપમાન જ કરી રહ્યા છીએ. આપણા નેતાઓ વર્ષભર શહેરને ‘પેરિસ’ બનાવવાનું સપનું વેચે છે, પરંતુ વરસાદ પડતા જ આપણી દુનિયા વેનિસના ભ્રમમાં ડૂબી જાય છે. આ માત્ર પાણી ભરાવવાની સમસ્યા નથી, પણ આપણી સામૂહિક નિષ્ફળતા અને નૈતિક પતનની વાર્તા છે.
વેનિસનો ગૌરવશાળી ઇતિહાસ વિરુદ્ધ આપણી નબળી ઇજનેરી
વેનિસના રિયલટો બ્રિજ જેવા સ્થાપત્યો ૧૪મી સદીથી અડીખમ ઉભા છે, જેને જોવા માટે આખી દુનિયા ઉમટી પડે છે. તે પુલ બનાવનાર એન્જિનિયરો અને ઠેકેદારોની નિષ્ઠાની આજે પણ પ્રશંસા થાય છે. શું તેમને કોઈએ લાંચ આપવાની કોશિશ નહીં કરી હોય? કદાચ કરી હશે, પણ તેમની વ્યાવસાયિક નીતિમત્તા એટલી મજબૂત હતી કે તેમણે એવો પુલ બનાવ્યો જે સદીઓ સુધી ટકી રહ્યો. બીજી તરફ, આપણી સ્થિતિ જુઓ—સાત-સાત દેશોની ડિઝાઈન અને ટેકનોલોજીની મદદથી બનેલી મુંબઈ-પુણે મિસિંગ લિંક જેવા પ્રોજેક્ટ્સ એક જ વરસાદમાં ઘૂંટણિયે પડી જાય છે. ટનલમાં લેન્ડસ્લાઈડ થાય છે અને પાણી લીક થવા લાગે છે. આ તફાવત એન્જિનિયરિંગનો નથી, પણ ભ્રષ્ટાચાર અને ઈમાનદારી વચ્ચેનો છે. આપણે એવા રસ્તા બનાવીએ છીએ જે વરસાદ સામે હારવા માટે જ બન્યા હોય છે, કારણ કે જો રસ્તા મજબૂત બની ગયા તો દર વર્ષે રિપેરિંગના નામે પૈસા ક્યાંથી આવશે?
મુંબઈનો અહંકાર અને મૌન સ્વીકૃતિ
મુંબઈનું ઉદાહરણ આ સંદર્ભમાં સૌથી રસપ્રદ છે. પોતાની જાતને ન્યૂયોર્ક કે સિંગાપોર જેવું વૈશ્વિક મહાનગર ગણાવતું મુંબઈ દર વર્ષે વરસાદમાં ડૂબે છે, પરંતુ મુંબઈકર ક્યારેય પોતાની તુલના ગાઝિયાબાદ કે નોઈડા સાથે નથી કરતા. આ કદાચ તેમનો અહંકાર છે અથવા તો લાચારીનું બીજું નામ. લોકો ડૂબેલા વિસ્તારમાં ઉતરીને ઓફિસે જાય છે, ઘરે આવે છે, અને આ સ્થિતિને જ નસીબ માનીને સ્વીકારી લે છે. તેઓ ચૂપચાપ ડૂબે છે અને ચૂપચાપ ઉભરાય છે. આ મૌન સ્વીકૃતિ જ તંત્રને વધુ બેફામ બનાવે છે. જ્યારે કોઈ પ્રશ્ન નથી ઉઠાવતું ત્યારે ભ્રષ્ટ તંત્રને ખબર હોય છે કે રસ્તાઓ વહી જશે, લોકો હેરાન થશે, પણ અંતે તો વોટ તેમને જ મળવાના છે. આ એક એવી આદત બની ગઈ છે જેનું રુદન હવે કોઈને સંભળાતું નથી.
નદીઓની હોમ ડિલિવરી: વરસાદ એક વ્યંગાત્મક અનુભવ
વરસાદનું પાણી જ્યારે રસ્તા પર ભરાય ત્યારે તેને નકારાત્મક રીતે જોવાની જરૂર નથી! કેટલા દિવસો થયા તમને નદી જોયે? આપણે તો શહેરની તમામ નદીઓને કચરા અને બાંધકામોથી પૂરી દીધી છે. હવે વરસાદ તમને તમારા ઘરના આંગણે નદીનો એક નાનકડો સેમ્પલ પહોંચાડે છે—એક ‘હોમ ડિલિવરી’. ખાડાને ‘ફીલ ધ રિવર’ કહો, ઈન્સ્ટા પર હેશટેગ ચલાવો, અને રસ્તા પર ભરાયેલા પાણીમાં ન્હાઓ. કદાચ આ જ હવે આપણી નિયતિ છે. શહેરના એન્જિનિયરો પ્રકૃતિના પૂજારી છે, તેઓ એવો રસ્તો ક્યારેય નથી બનાવતા જે વરસાદ સામે ટકી શકે. તેમને પણ ખબર છે કે જે દિવસે રસ્તો નહીં તૂટે, તે દિવસે વરસાદ જ શરમાઈ જશે!
ભ્રષ્ટાચાર અને પરીક્ષા પેપર લીક સાથેનું જોડાણ
આ સમસ્યા માત્ર રસ્તાઓની નથી, આ એક વ્યાપક કૌભાંડ છે. જેમ મેડિકલની પરીક્ષાનું પેપર લીક થાય છે અને આપણે ચૂપ રહીએ છીએ, તેમ જ સરકારી પ્રોજેક્ટ્સમાં થતી ડકેતી પર પણ આપણે મૌન છીએ. ઈથેનોલના ભાવ હોય કે ફ્યુઅલની ગુણવત્તા, આપણે બધું જ સહન કરવાની તાલીમ લઈ લીધી છે. વરસાદ તો માત્ર એક અરીસો છે જે આપણા શહેરની વાસ્તવિકતા બતાવે છે. જે શહેર ગરમીમાં પણ ઘટિયા હતું, શિયાળામાં પણ હતું, તેમાં વરસાદ જ કેમ બદલાવ લાવશે? આપણે વારંવાર એ જ લોકોને વોટ આપીએ છીએ જેના શાસનમાં શહેર બરબાદ થયું છે, તો પછી રસ્તાઓ પર પાણી ભરાવાની ફરિયાદ કરવાનો આપણને શું હક છે?
ગભરાશો નહીં, વેનિસને ન પજવો
મારું બસ એટલું જ કહેવું છે કે રસ્તા પર ભરાયેલા પાણી જોઈને ગભરાશો નહીં. વેનિસને વચ્ચે લાવીને તેને શરમિંદું ન કરો. જો પાણી ભરાય છે, તો તે જામશે જ, કારણ કે પાણીને નીકળવાનો કોઈ રસ્તો નથી અને આપણે વર્ષો સુધી ચૂપ રહ્યા છીએ. જો આપણે આપણા શહેરોની આત્માને આ રીતે જ વેચતા રહીશું, તો આ શહેરો એક પ્રેત બનીને ભટકશે. વરસાદમાં ડૂબવું એ હવે આપણા જીવનનો એક ભાગ બની ગયું છે. એટલે, હવે રસ્તો તૂટે, ખાડો પડે કે ઘરમાં પાણી આવે, તો તેને સ્વીકારી લો. વરસાદમાં સાઈલન્ટ થઈ જાવ, કારણ કે આપણે જ્યારે વર્ષભરની બરબાદી પર મૌન રહી શકીએ છીએ, તો વરસાદના પાણી પર બૂમો પાડવાનો આપણને કોઈ નૈતિક અધિકાર નથી.
આ પણ વાંચો:
