Salman Khurshid: પૂર્વ વિદેશ મંત્રી અને કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા સલમાન ખુર્શીદે વર્તમાન નરેન્દ્ર મોદી સરકારની વિદેશ નીતિ પર આકરા પ્રહાર કર્યા છે. એક વિશેષ ઈન્ટરવ્યુમાં ખુર્શીદે આક્ષેપ કર્યો છે કે, સરકારે દેશની વિદેશ નીતિને માત્ર ‘લેણ-દેણ’ (Transaction) પૂરતી સીમિત કરી દીધી છે. તેમના મતે, ભારતની ઓળખ જે નૈતિક અને મૂલ્ય આધારિત વિદેશ નીતિ રહી છે, તે હવે ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ હોય તેવું લાગે છે. ખુર્શીદ કહે છે કે આઝાદી બાદથી ભારતની વિદેશ નીતિમાં એક પ્રકારની નૈતિક તાકાત હતી, જેના કારણે આર્થિક કે સૈન્ય તાકાત કરતા પણ વધુ પ્રભાવ ભારતનો દુનિયા પર પડતો હતો. હવે, તે વારસો નબળો પડતો દેખાઈ રહ્યો છે અને ભારત માત્ર પોતાના તાત્કાલિક રાષ્ટ્રીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને જ ચાલે છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે હિતોને આગળ વધારવામાં કોઈ વાંધો નથી, પરંતુ તેમાં ગંભીરતા અને દૂરદર્શિતાનો અભાવ જોવા મળે છે.
વૈશ્વિક સંકટોમાં ભારતનો નબળો પડતો અવાજ
ખુર્શીદે ગાઝા, યુક્રેન અને ઈરાન-ઈઝરાયેલ સંઘર્ષ જેવા વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર ભારતની પ્રતિક્રિયાઓને સીમિત ગણાવી છે. તેમણે દલીલ કરી કે ભારત અગાઉ જે રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાઓમાં સક્રિય અને નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવતું હતું, તે હવે ઓછી થઈ ગઈ છે. દુનિયા એક સમયે ભારત તરફ જોઈને સાંભળતી હતી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં ભારતની કાયમી સદસ્યતા માટે આ જ નૈતિક તાકાત મુખ્ય કારણ હતી. ખુર્શીદના મતે, આજના સમયમાં ભારત માત્ર આર્થિક કરારો પર ધ્યાન આપી રહ્યું છે, પણ વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની શું છબી છે અને વિશ્વ આપણને કઈ નજરથી જુએ છે, તે સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન છે. તેમણે અમેરિકા સાથેના વેપાર કરારો પર પણ ચેતવણી આપી કે જો તેમાં ખેડૂતો અને MSME ક્ષેત્રનું ધ્યાન નહીં રાખવામાં આવે, તો તે નુકસાનકારક બની શકે છે.
પાકિસ્તાન અને કૂટનીતિક સંવાદનું મહત્વ
પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધો વિશે ખુર્શીદનું વલણ અત્યંત સ્પષ્ટ છે. જોકે સંબંધો હાલના સમયમાં તળિયે છે અને ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ બાદ પરિસ્થિતિ વણસી છે, તેમ છતાં તેમણે કહ્યું કે શાંતિ માટે વાતચીત અનિવાર્ય છે. તેમણે ગંભીરતાથી નોંધ્યું કે ‘વાત કર્યા વિના શાંતિ ન હોઈ શકે.’ ક્યાં તો કોઈ દેશ સંપૂર્ણપણે ખતમ થઈ જાય ત્યારે કબ્રસ્તાન જેવી શાંતિ રહે અથવા પછી વાતચીત દ્વારા રસ્તો કાઢવો પડે. તેમણે એ સ્વીકાર્યું કે ભૂતકાળમાં વાતચીતની કોશિશો દગો પામી છે, છતાં બંને તરફથી ઈચ્છાશક્તિ હોય તો ફરી પ્રયાસો થવા જોઈએ. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરના “પાકિસ્તાન દલાલ નથી” વાળા નિવેદન પર કટાક્ષ કરતા ખુર્શીદે કહ્યું કે, જો તમે દલાલ નથી, તો તેનો અર્થ એ નથી કે તમે દુનિયામાં શાંતિ સ્થાપવા માટે તમારા સારા સંબંધોનો ઉપયોગ ન કરી શકો.
જયશંકરની ક્ષમતા અને રાજકીય નેતૃત્વની મર્યાદા
એસ. જયશંકર વિશે વાત કરતા ખુર્શીદે તેમને એક પ્રતિભાશાળી કૂટનીતિક ગણાવ્યા, પરંતુ સાથે જ એક મોટી મર્યાદા પણ જણાવી. તેમણે કહ્યું કે એક લાંબા અનુભવી કૂટનીતિક હોવું અને રાજકીય નેતૃત્વ સંભાળવું એ બે અલગ વસ્તુઓ છે. વિદેશ નીતિ માત્ર કૂટનીતિક વિશેષજ્ઞતાથી નથી ચાલતી, તેમાં રાજકીય દ્રષ્ટિકોણની જરૂર હોય છે. ખુર્શીદને લાગે છે કે જયશંકર કદાચ વર્તમાન સરકારની રાજકીય પ્રાથમિકતાઓની મર્યાદામાં બંધાયેલા છે, જેના કારણે ભારતની વૈશ્વિક છબીને નુકસાન થઈ રહ્યું છે. આ વિવેચન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે સરકાર પીએમની વિદેશ યાત્રાઓને મોટી સફળતા તરીકે રજૂ કરી રહી છે.
પક્ષપલટા કાયદા અને સીમાંકનની ગૂંચવણ
આંતરિક રાજનીતિ પર ખુર્શીદે પક્ષપલટા વિરોધી કાયદાની આકરી ટીકા કરી છે. તેમના મતે આ કાયદો અત્યારે સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ સાબિત થયો છે. ધારાસભ્યો રાજકીય નુકસાન વગર પક્ષ બદલે છે અને તેના પર કોઈ સ્પષ્ટ કાયદાકીય અંકુશ નથી. તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે બંધારણીય અસર પર વિચાર કરવાની તાતી જરૂરિયાત હોવાનું જણાવ્યું છે. સીમાંકન અને મહિલા અનામતના મુદ્દે પણ ખુર્શીદ નારાજ છે. તેમણે પૂછ્યું કે જો કાયદો પાસ થઈ ગયો હોય તો અનામત લાગુ કરવામાં વિલંબ શા માટે? દક્ષિણી રાજ્યોની સીમાંકનને લઈને રહેલી ચિંતાઓને તેમણે વાજબી ગણાવી અને કહ્યું કે સંઘીય માળખાને અસર કરતા કોઈપણ નિર્ણયો ચર્ચા અને સર્વસંમતિથી જ લેવાવા જોઈએ.
રાહુલ ગાંધી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના સવાલો
સલમાન ખુર્શીદે રાહુલ ગાંધીના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સંબંધિત સવાલોનો મજબૂતીથી બચાવ કર્યો છે. ભાજપ જ્યારે રાહુલ ગાંધીની દેશભક્તિ પર સવાલ ઉઠાવે છે ત્યારે ખુર્શીદ તેને અત્યંત ખોટું માને છે. તેમણે કહ્યું કે વિપક્ષના નેતા તરીકે રાહુલ ગાંધીને સવાલ પૂછવાનો પૂરો અધિકાર છે અને તેઓ વિશેષજ્ઞો સાથે સલાહ લીધા બાદ જ મુદ્દાઓ ઉઠાવે છે. સરકાર જવાબ આપવાના બદલે વ્યક્તિગત હુમલા કરે છે, જે લોકશાહી માટે યોગ્ય નથી. તેમણે સૂચન કર્યું કે જો કોઈ માહિતી સંવેદનશીલ હોય તો સરકાર તેને ગુપ્ત રીતે વિપક્ષ સાથે શેર કરી શકે છે, પરંતુ પ્રશ્નોને દેશ વિરોધી ગણવા એ રાજકીય પાપ છે.
INDIA ગઠબંધન અને ધાર્મિક આસ્થાનું રાજકારણ
છેલ્લે, INDIA ગઠબંધનના ભવિષ્ય વિશે તેમણે કહ્યું કે ગઠબંધન એકદમ મજબૂત છે અને તેની અંદરના સ્થાનિક મતભેદો એ માત્ર રાજકીય મજબૂરીઓ છે. જેમ જેમ સામાન્ય હેતુઓ મજબૂત થશે, તેમ તેમ આ મતભેદો ઓગળી જશે. રામ મંદિર ટ્રસ્ટ જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દા પર પણ તેમણે કડક શબ્દોમાં કહ્યું કે આસ્થા સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓ પારદર્શિતા અને જવાબદારીના ઉચ્ચ માપદંડો ધરાવતી હોવી જોઈએ. જો ત્યાં કંઈ અનૈતિક બને તો તે આખા દેશ માટે ચિંતાનો વિષય હોવો જોઈએ, કારણ કે લોકોનો વિશ્વાસ એ રાજકારણ કરતા પણ વધુ મોટી વસ્તુ છે. આ નિવેદનો દ્વારા ખુર્શીદે મોદી સરકારને તેના વિદેશી અને આંતરિક નિર્ણયો પર આત્મમંથન કરવાની સલાહ આપી છે.
આ પણ વાંચો:
