Indian Navy Warship Gap: આજના વૈશ્વિક યુગમાં ભારતની સુરક્ષા અને અર્થતંત્ર બંને સમુદ્ર સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના વધતા તણાવ અને પશ્ચિમ એશિયામાં સર્જાયેલી અસ્થિરતાએ ભારતની દરિયાઈ નિર્ભરતા પર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન મૂકી દીધું છે. ભારતનો લગભગ ૯૫ ટકા વેપાર જથ્થાની દૃષ્ટિએ અને ૭૦ ટકા મૂલ્યની દૃષ્ટિએ સમુદ્ર માર્ગે થાય છે, જેનો અર્થ એ છે કે હિંદ મહાસાગરમાં શાંતિ એ ભારતની આર્થિક જીવનરેખા છે. તાજેતરના સમયમાં મોદી સરકારે ગ્રેટ નિકોબાર પ્રોજેક્ટ અને નવા વોરશિપ કમિશનિંગ જેવા પગલાંઓને મજબૂત દરિયાઈ સુરક્ષાના પુરાવા તરીકે રજૂ કર્યા છે. જોકે, ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી કંઈક અલગ જ વાર્તા કહે છે. દેખાવની આ ચમક પાછળ, ભારતની નૌકાદળની વાસ્તવિક જરૂરિયાતો અને તેની પાસે ઉપલબ્ધ ખરીદીની પાઈપલાઈન વચ્ચે એક વિશાળ ખાઈ પેદા થઈ ગઈ છે. લડાયક ક્ષમતા અને આધુનિક યુદ્ધપોતોની ઘટતી જતી સંખ્યા એ આવનારા સમય માટે એક ગંભીર સંકેત છે.
સ્ટ્રેટેજીના અભાવે અટકેલા આધુનિક પ્રોજેક્ટ્સ
ભારતીય નૌકાદળ માટે હાલમાં ત્રણ ફ્રિગેટ્સ તૈયાર થઈ રહ્યા છે, તે વાત સાચી, પરંતુ આ સિવાયની પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક છે. વર્તમાન ઓર્ડર બુકમાં એવું કોઈ ડેસ્ટ્રોયર, એરક્રાફ્ટ કેરિયર કે એટેક સબમરીન નથી, જેના ૨૦૩૫ પહેલા સેવામાં આવવાની આશા હોય. આ સ્થિતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ ફંડિંગનો અભાવ કે માત્ર અમલદારશાહીનો વિલંબ નથી, પરંતુ રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ અને સ્પષ્ટ ‘નેશનલ સિક્યોરિટી સ્ટ્રેટેજી’નો અભાવ છે. એક દેશ તરીકે આપણે હજુ સુધી એ નક્કી કરી શક્યા નથી કે આપણી પ્રાથમિકતાઓ શું છે અને ભવિષ્યના જોખમોને પહોંચી વળવા કેવા પ્રકારના ‘ફોર્સ સ્ટ્રક્ચર’ની જરૂર છે. ડિફેન્સ એક્વિઝિશન પ્રોસીજર ૨૦૨૦માં પણ એવું સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું હતું કે સુરક્ષા સંબંધી ખરીદી કોઈ મજબૂત રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચનાના આધારે હોવી જોઈએ, પરંતુ છ વર્ષ વીતી જવા છતાં આવી કોઈ વ્યૂહરચનાના અણસાર દેખાતા નથી. વિના વ્યૂહરચનાએ થતું આયોજન હંમેશા કામચલાઉ અને અનિશ્ચિત હોય છે, જે લાંબા ગાળે દેશની સુરક્ષા માટે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.
ભૂતકાળના નિર્ણયો અને વર્તમાનની અછત
૨૦૦૪ થી ૨૦૨૬ વચ્ચે ભારતને બે વિમાનવાહક પોત, સાત ડેસ્ટ્રોયર અને ૧૫ ફ્રિગેટ મળ્યા, પરંતુ આ તમામ જહાજો એવા હતા જેના નિર્ણય દાયકાઓ પહેલા લેવાયા હતા. નૌકાદળમાં નવા જહાજોના સમાવેશ માટે ડિઝાઇનિંગથી લઈને નિર્માણ સુધી ૧૦ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય લાગે છે. આનો સીધો અર્થ એ છે કે આજે જે જહાજો કાર્યરત છે, તે ભૂતકાળના દૂરોગામી રાજકીય નિર્ણયોનું ફળ છે. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ એ છે કે નૌકાદળે ત્રીજા વિમાનવાહક પોત કે નવા ડેસ્ટ્રોયર બનાવવાનો કોઈ નક્કર કરાર કર્યો નથી. આ નિર્ણય લેવામાં જે વિલંબ થઈ રહ્યો છે, તેના પરિણામે આગામી દસકામાં ભારત પાસે આધુનિક યુદ્ધપોતોની ભયાનક અછત સર્જાશે. આ કોઈ નાની વાત નથી; યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં આ અછત દેશની સાર્વભૌમત્વને જોખમમાં મૂકી શકે છે.
ચીન અને પાકિસ્તાનની વધતી જતી નૌકાદાયી તાકાત
એક તરફ ભારત આ ક્ષેત્રમાં પાછળ પડી રહ્યું છે, ત્યારે ચીન અત્યંત ઝડપથી પોતાની નૌકાદળનું વિસ્તરણ કરી રહ્યું છે. માત્ર ૨૦૨૫ના એક જ વર્ષમાં ચીને એક વિમાનવાહક પોત, સાત ડેસ્ટ્રોયર, બે પરમાણુ સબમરીન સહિત કુલ અનેક શક્તિશાળી જહાજો નૌકાદળમાં સામેલ કર્યા છે. ભારત ચીન સાથે સ્પર્ધા કરવા માંગતું ન હોય તો પણ, હિંદ મહાસાગરમાં પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખવા માટે તેણે સતત નવા જહાજો ઓર્ડર કરવા જ પડે. બીજી તરફ, પાકિસ્તાન પણ ચીનની મદદથી પોતાની નૌકાદળને સતત આધુનિક બનાવી રહ્યું છે, જેમાં નવી હેંગોર શ્રેણીની સબમરીનનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રાદેશિક પરિવર્તનો ભારત માટે ચેતવણીરૂપ છે. જો આપણે આપણી નૌકાદળને સમયસર અપગ્રેડ નહીં કરીએ, તો આપણે પડોશી દેશોની વધતી જતી દરિયાઈ તાકાત સામે લાચાર થઈ જઈશું.
સબમરીન પ્રોગ્રામમાં સૌથી મોટી નિષ્ફળતા
ભારતીય નૌકાદળની સૌથી નબળી કડી સબમરીનની અછત છે. ૧૯૯૯ની ૩૦ વર્ષીય યોજના મુજબ, ૨૦૩૦ સુધી ભારત પાસે ૨૪ સબમરીન હોવી જોઈએ, પરંતુ અત્યાર સુધી માત્ર છ સ્કોર્પીન સબમરીન જ સેવામાં આવી શકી છે. સૌથી ચોંકાવનારી વાત એ છે કે, વર્તમાન સરકારના કાર્યકાળમાં નવી પરંપરાગત સબમરીન ખરીદવા માટે એક પણ મોટો કરાર થયો નથી. બધી જ હાલની પરંપરાગત સબમરીન જૂની કોંગ્રેસ સરકારો દ્વારા ઓર્ડર કરવામાં આવી હતી. પ્રોજેક્ટ ૭૫(I) જેવી મહત્વની પરિયોજનાઓ વર્ષોથી લટકેલી છે. ૨૦૨૪માં મંજૂર થયેલી પરમાણુ સબમરીન મહત્વની છે, પરંતુ તે ૨૦૩૬-૩૭ પહેલા સેવામાં આવે તેવી કોઈ શક્યતા નથી. આ લાંબા સમયગાળાના અંતરે ભારતને દરિયાઈ સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ સ્થિતિમાં મૂકી દીધું છે.
સપાટી પરના યુદ્ધપોતો અને માઈન-સ્વીપિંગની લાચારી
ડેસ્ટ્રોયર અને ફ્રિગેટ જેવા સપાટી પરના યુદ્ધપોતોની સ્થિતિ પણ ગંભીર છે. ૨૦૧૧-૨૦૧૯ વચ્ચે ઓર્ડર કરાયેલા જહાજો જ અત્યારે નૌકાદળને મજબૂતી આપી રહ્યા છે. પ્રોજેક્ટ 15C, 17B કે 18A જેવા આગામી પ્રોજેક્ટ્સ અત્યારે માત્ર કાગળ પરના પ્રસ્તાવો છે. જો આજની તારીખે કરાર થાય તો પણ, આ જહાજો ૨૦૩૦ના અંત કે ૨૦૪૦ સુધીમાં જ મળી શકશે. સૌથી મોટી લાચારી એ છે કે ભારત પાસે હાલમાં ‘માઈન-સ્વીપિંગ’ (દરિયાઈ સુરંગ હટાવનાર) જહાજ પણ નથી. ૨૦૧૪ સુધી આપણી પાસે સાત આવા જહાજ હતા. જુલાઈ ૨૦૨૫માં મંજૂરી મળ્યા પછી પણ હજુ સુધી કોઈ કરાર થયો નથી. આ એક એવી પરિસ્થિતિ છે જે સુરક્ષા નિષ્ણાતોને જાણીતી લાગે છે, કારણ કે અહીં પણ વિલંબ એ જ નિયમ બની ગયો છે.
વૈકલ્પિક ટેકનોલોજીની મર્યાદાઓ
નિષ્ણાતો કહે છે કે, ભારત દરિયાઈ દેખરેખ વધારીને કે ડ્રાઈવર વગરના મશીનો (Unmanned Systems) દ્વારા આ અછતને પૂરી કરી શકે છે. તે ચોક્કસપણે એક મદદરૂપ પગલું છે, પરંતુ તે કોઈ પણ સંજોગોમાં સબમરીન, ફ્રિગેટ કે વિમાનવાહક પોતની જગ્યા લઈ શકતું નથી. આ નવી ટેકનોલોજી તો માત્ર મુખ્ય જહાજોની ક્ષમતામાં વધારો કરી શકે છે. લાંબા સમયની સૈન્ય તાકાત માટે અત્યારથી જ આયોજન અને ફંડની ફાળવણી કરવી પડે છે, જે અત્યારે કરવામાં આવી રહી નથી. દર વર્ષે મળતા બજેટના આધારે પ્રોજેક્ટ્સને અટકાવવા કે વધારવા તે નૌકાદળના આધુનિકીકરણની સૌથી મોટી ભૂલ છે. આટલી લાંબી પ્રોજેક્ટ સાયકલ ધરાવતા ક્ષેત્રમાં સ્થિર અને કાયમી ફંડિંગ અનિવાર્ય છે.
રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સ્ટ્રેટેજીની તાતી જરૂરિયાત
અંતમાં, ભારત જ્યાં સુધી પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સ્ટ્રેટેજી સ્પષ્ટ નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ અનિશ્ચિતતા રહેશે. નિર્ણય લેવામાં થતો વિલંબ એ જ આ સમસ્યાનું મૂળ છે. આપણે ત્યાં સુધી નિર્ણયો ટાળીએ છીએ જ્યાં સુધી દરિયામાં સુરક્ષાની ખાઈ સ્પષ્ટ દેખાવા ન લાગે. એક લોકશાહી દેશ તરીકે આપણે આટલી મોટી ભૂલ કરી શકીએ નહીં. નૌકાદળને કેવી બનાવવી છે તે નક્કી કરવા માટે, આપણે પહેલા એ જાણવું જોઈએ કે તેનાથી કયા કામ લેવાના છે. આ માત્ર આધુનિક શસ્ત્રોની ખરીદીનો વિષય નથી, પરંતુ દેશની આર્થિક સુરક્ષા અને ભૌગોલિક રાજકીય સ્થિરતાનો મામલો છે. વહીવટી ઈચ્છાશક્તિ અને દૂરંદેશીની મદદથી જ આપણે હિંદ મહાસાગરમાં આપણું વર્ચસ્વ જાળવી રાખી શકીશું. નહિતર, આવનારા દાયકાઓમાં ભારત પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લઈ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો:
