Jauhar University Rampur Demolition: રામપુરની મોહમ્મદ અલી જૌહર યુનિવર્સિટી હાલમાં એક ગંભીર અને વિવાદાસ્પદ સ્થિતિમાં મુકાઈ ગઈ છે. પ્રશાસન દ્વારા યુનિવર્સિટીની 40 માંથી 38 ઇમારતોને ગેરકાયદેસર ગણાવીને તેને તોડી પાડવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે. જ્યારે આ સમાચાર સામે આવ્યા ત્યારે દેશના શિક્ષણ અને રાજકીય વર્તુળોમાં એક મોટો સવાલ ઉભો થયો છે: શું આ માત્ર નિયમોના પાલનની પ્રક્રિયા છે કે પછી કોઈ રાજકીય કિન્નાખોરી? 15 દિવસનો સમયગાળો આપીને જે રીતે આ ભવનોને માટીમાં મેળવી દેવાની ચેતવણી આપવામાં આવી છે, તે જોતા સ્પષ્ટ થાય છે કે આ માત્ર ઈંટ-પથ્થરના માળખા તોડવાની વાત નથી, પરંતુ એક આખી શૈક્ષણિક સંસ્થાના અસ્તિત્વને ભૂંસી નાખવાની પ્રક્રિયા છે. આઝમ ખાન દ્વારા સ્થાપિત આ યુનિવર્સિટી આજે સત્તા અને સંઘર્ષના વમળમાં ફસાઈ ગઈ છે.
શિક્ષણના સ્થાપત્યો અને પ્રેરણાની વાર્તા
આ યુનિવર્સિટીની ઇમારતો કોઈ સામાન્ય સરકારી ગોદામો નથી, પરંતુ તેના નિર્માણમાં એક પ્રકારનો લગાવ અને સંસ્કૃતિનો સમન્વય જોવા મળે છે. મુમતાઝ સેન્ટ્રલ લાઈબ્રેરીની વાત કરીએ તો, તેમાં 4,000 થી વધુ દુર્લભ પુસ્તકો અને 12,000 ઓનલાઈન જર્નલ્સનો ભંડાર છે. આ લાઈબ્રેરીનું નિર્માણ વોશિંગ્ટનના વ્હાઈટ હાઉસ અને અમેરિકી કોંગ્રેસની ઇમારતોથી પ્રેરિત છે. તેવી જ રીતે, યુનિવર્સિટીનું ઓડિટોરિયમ ગ્રીસના પ્રાચીન પાર્થેનોન મંદિરની સ્થાપત્ય શૈલીથી પ્રેરિત છે. જે એથેન્સની ઇમારતોને દુનિયા વિરાસત માનીને ગર્વ અનુભવે છે, તે જ શૈલીને જ્યારે રામપુરમાં અપનાવવામાં આવી, ત્યારે તેને તોડી પાડવા માટે નિયમોનો હવાલો આપવામાં આવી રહ્યો છે. આ સ્થાપત્યો પાછળ રહેલી કલા અને દ્રષ્ટિને નજરઅંદાજ કરીને જ્યારે માત્ર ’38 ભવન’ શબ્દનો પ્રયોગ થાય છે, ત્યારે તે એક ઠંડા કલેજે લેવાયેલા નિર્ણય જેવો લાગે છે.
નિયમોનો હવાલો અને રાજકીય દુશ્મની
પ્રશાસનનું કહેવું છે કે આ ઇમારતોના નિર્માણ માટે જરૂરી નકશા જિલ્લા પંચાયત કે રામપુર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (RDA) પાસેથી મંજૂર કરાવવામાં આવ્યા નથી. જોકે, યુનિવર્સિટી મેનેજમેન્ટનું માનવું છે કે જ્યારે આ ઇમારતો બની ત્યારે RDA અસ્તિત્વમાં પણ નહોતું. પ્રશાસન દલીલ કરે છે કે હવે તેમની પાસે જિલ્લા પંચાયતનો અધિકાર છે અને નિયમોનું ઉલ્લંઘન થયું છે. આ સ્થિતિમાં, એક મોટો પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે શું આ દેશમાં ભવનો તોડવા માટે જ નવા-નવા નિયમો શોધવામાં આવે છે? જ્યારે કોઈ નેતા કે સંસ્થા સાથે રાજકીય દુશ્મની હોય, ત્યારે નિયમોનું પાલન કર્યા પછી પણ તેને તોડી પાડવાની ઉતાવળ કેમ કરવામાં આવે છે? 80 થી વધુ મુકદ્દમાઓમાં ફસાયેલા આઝમ ખાન સામેની આ લડાઈમાં ખરેખર નુકસાન તો તે વિદ્યાર્થીઓનું થઈ રહ્યું છે જેઓ અહીં ભવિષ્ય ઘડવા આવ્યા હતા.
વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો પર અસર
આ યુનિવર્સિટીમાં માત્ર ઇમારતો જ નથી, પરંતુ 3,000 વિદ્યાર્થીઓનું ભવિષ્ય અને 90 થી વધુ શિક્ષકોની મહેનત પણ સમાયેલી છે. એન્જિનિયરિંગ કોલેજ હોય, મુલાયમ સિંહ યાદવ ફેકલ્ટી ઓફ હ્યુમેનિટીઝ હોય કે પેરામેડિકલ અને એગ્રીકલ્ચર સાયન્સના વિભાગો હોય, આ દરેક ઇમારત વિદ્યાર્થીઓ માટે એક આશાનું કિરણ છે. જ્યારે આ ઇમારતો બુલડોઝર નીચે આવશે, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓના મન પર શું અસર પડશે? પ્રશાસને વિદ્યાર્થીઓ માટે કાઉન્સેલિંગ કેમ્પની જાહેરાત કરી છે, જે એક રીતે કટાક્ષપૂર્ણ લાગે છે. જે વિદ્યાર્થીઓની કોલેજ તોડી પાડવામાં આવી રહી હોય, તેમને માર્ગદર્શન આપવાની વાત કરવી એ ઘા પર મીઠું ભભરાવવા સમાન છે. આ સરકારની સંવેદનશીલતા પર સવાલો ઉભા કરે છે.
સંસ્થાનું પ્રદાન અને શૈક્ષણિક પરિણામો
ઘણા લોકોને એવું લાગે છે કે આ યુનિવર્સિટી સામાન્ય છે, પરંતુ અહીંથી પાસ આઉટ થયેલા વિદ્યાર્થીઓ આજે જજ, વૈજ્ઞાનિકો (ISRO માં), સરકારી અધિકારીઓ અને વિદેશમાં ઉચ્ચ પદો પર કાર્યરત છે. અહીંની એન્જિનિયરિંગ કોલેજ અને લેબ્સની સરખામણી IIT ના સ્તર સાથે કરવામાં આવે છે. એક એવા વિસ્તારમાં જ્યાં યુનિવર્સિટીના ઉભરવાની શક્યતાઓ નહિવત હતી, ત્યાં આટલી મોટી શૈક્ષણિક સંસ્થા ઉભી કરવી એ એક નેતાની દૂરંદેશી દર્શાવે છે. પ્લેસમેન્ટ અને શૈક્ષણિક સુવિધાઓની દ્રષ્ટિએ આ સંસ્થાએ જે પ્રગતિ કરી છે, તે સાબિત કરે છે કે તે માત્ર એક ઇમારત નથી પણ એક જીવંત જ્ઞાનનું કેન્દ્ર છે. શું આ સંસ્થાને ખતમ કરીને આપણે શિક્ષણ જગતમાં કોઈ મોટું યોગદાન આપી રહ્યા છીએ?
‘સ્કોલેસ્ટિસાઈડ’ અને વૈશ્વિક સંદર્ભ
ગાઝામાં ઈઝરાયેલ દ્વારા યુનિવર્સિટીઓ અને સ્કૂલોને નિશાન બનાવવામાં આવી ત્યારે દુનિયાએ ‘સ્કોલેસ્ટિસાઈડ’ (Scholesticide) શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો. યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાં પણ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પર હુમલો માનવતા વિરુદ્ધનો અપરાધ ગણાય છે. રામપુરની આ ઘટનામાં જ્યારે આપણે યુનિવર્સિટીને નષ્ટ કરવાની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે શું આપણે તે જ રસ્તે નથી જઈ રહ્યા? શિક્ષણની સંસ્થાઓ તો કોઈ પણ દેશના ભવિષ્યનો પાયો હોય છે. તપાસ અને કાયદાકીય કાર્યવાહી ચોક્કસ થવી જોઈએ, પરંતુ તેના માટે સંસ્થાના અસ્તિત્વને જ ભૂંસી દેવું એ શું તર્કસંગત છે? શું સરકાર આ ઇમારતોને કબજામાં લઈને તેને જાહેર જનતા માટે ઉપયોગમાં ન લઈ શકે? આઝમ ખાન પરના મુકદ્દમાઓ કાયદાકીય પ્રક્રિયાનો ભાગ છે, પરંતુ તેમાં યુનિવર્સિટીના ભવનોનું શું વાંક?
રાજકીય વળાંક અને ભારતનો યુવા વર્ગ
આ સમગ્ર મામલો આઝમ ખાન અને વર્તમાન સરકાર વચ્ચેની રાજકીય સ્પર્ધાનું પરિણામ છે. 2014 પછી ભારતના યુવાનોમાં વધેલું વિદેશ જવાનું પ્રમાણ એ પણ દર્શાવે છે કે દેશમાં ઉચ્ચ શિક્ષણની વ્યવસ્થા પ્રત્યે લોકોનો ભરોસો ડગમગી રહ્યો છે. જ્યારે લાખો વિદ્યાર્થીઓ પોતાના સુટકેસ ઉપાડીને વિદેશ જાય છે, ત્યારે અહીંની યુનિવર્સિટીઓને માટીમાં મેળવીને આપણે શું મેળવી રહ્યા છીએ? એક તરફ શિક્ષણના ખાનગીકરણની વાતો થાય છે અને બીજી તરફ આટલી મોટી યુનિવર્સિટીને તોડવાનો આદેશ આપવામાં આવે છે. આ કોઈ પણ પક્ષની રાજનીતિ હોય, પરંતુ તેમાં નુકસાન તો ભારતની આવનારી પેઢીનું છે. યુનિવર્સિટીની ઇમારતોનું નામ નિશાન ભૂંસી દેવાથી કદાચ રાજકીય વિજય મળી જાય, પણ શિક્ષણના ઇતિહાસમાં આ નિર્ણય હંમેશા એક ડાઘ તરીકે રહેશે.
આ પણ વાંચો:
