Houthis Saudi Blockade: મધ્ય પૂર્વમાં પહેલેથી જ વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે હવે વધુ એક ગંભીર ઘટનાએ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. યમનમાં સક્રિય હૂથી બળવાખોર સંગઠને સાઉદી અરેબિયા સામે નૌકાબંધી (Naval Blockade) જાહેર કરવાની જાહેરાત કરી છે. આ પગલાને માત્ર પ્રાદેશિક વિવાદ તરીકે નહીં પરંતુ વૈશ્વિક વેપાર, ઊર્જા સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ માટે એક મોટા જોખમ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
અત્યાર સુધી દુનિયાની સૌથી મોટી ચિંતા હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) હતી, જ્યાંથી વિશ્વના મોટા ભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસ પસાર થાય છે. પરંતુ હવે બાબ-અલ-મંદેબ (Bab-el-Mandeb) જેવી બીજી મહત્વપૂર્ણ સામુદ્રધુની પણ જોખમમાં આવી શકે છે. જો આ માર્ગ પણ અસુરક્ષિત બને, તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન, તેલના ભાવ અને વેપાર પર તેની ગંભીર અસર જોવા મળી શકે છે.
હૂથીઓએ શું જાહેરાત કરી?
યમનના હૂથી સંગઠને જાહેરાત કરી છે કે તેઓ સાઉદી અરેબિયા સામે દરિયાઈ નાકાબંધી અમલમાં મૂકશે. હૂથીઓનો આરોપ છે કે સાઉદી અરેબિયા અમેરિકાને ઈરાન વિરુદ્ધ ચાલી રહેલા સૈન્ય અભિયાનમાં સહકાર આપી રહ્યું છે. હૂથીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ દેશ ઈરાન વિરુદ્ધ ઊભો રહેશે તો તેઓ તેને પોતાનો વિરોધી માની કાર્યવાહી કરશે.
આ જાહેરાતને મધ્ય પૂર્વના યુદ્ધમાં એક નવા દરિયાઈ મોરચાની શરૂઆત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. અત્યાર સુધી હૂથીઓ મુખ્યત્વે ઈઝરાયેલ અને પશ્ચિમી દેશો સાથે જોડાયેલા વેપારી જહાજોને નિશાન બનાવતા હતા, પરંતુ હવે સીધા સાઉદી અરેબિયાના વેપારને નિશાન બનાવવાની વાત સમગ્ર પરિસ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવે છે.
બાબ-અલ-મંદેબ શા માટે એટલું મહત્વપૂર્ણ છે?
બાબ-અલ-મંદેબ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંનું એક છે. આ માર્ગ ગલ્ફ ઓફ એડનને લાલ સમુદ્ર સાથે જોડે છે અને ત્યારબાદ સુએઝ કેનાલ મારફતે યુરોપ સુધી પહોંચે છે.
આ માર્ગથી દરરોજ મોટી માત્રામાં ક્રૂડ ઓઈલ, એલએનજી, ખાતર, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, ઓટોમોબાઈલ્સ, અનાજ અને અન્ય ઔદ્યોગિક માલની હેરફેર થાય છે. જો અહીં નાકાબંધી થાય અથવા સુરક્ષા જોખમ વધે, તો હજારો વેપારી જહાજોને આખા આફ્રિકા ખંડનો ચક્કર મારીને કેપ ઓફ ગુડ હોપના લાંબા માર્ગેથી જવું પડશે.
તેના કારણે મુસાફરીનો સમય વધશે, બળતણનો ખર્ચ વધી જશે, શિપિંગ ઈન્સ્યોરન્સ મોંઘું બનશે અને વૈશ્વિક સ્તરે મોંઘવારીમાં વધારો થઈ શકે છે.
હૂથીઓ કોણ છે?
હૂથીઓ, જેને સત્તાવાર રીતે “અંસાર અલ્લાહ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, ઉત્તર યમનમાં સક્રિય એક રાજકીય અને સશસ્ત્ર સંગઠન છે. આ સંગઠનની શરૂઆત 1990ના દાયકામાં ઝૈદી શિયા સમુદાયના અધિકારો માટે થઈ હતી.
શરૂઆતમાં તેમની મુખ્ય માંગણીઓમાં ભ્રષ્ટાચારનો વિરોધ, રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ અને વિદેશી હસ્તક્ષેપ સામે અવાજ ઉઠાવવાનો સમાવેશ થતો હતો. પરંતુ સમય જતાં આ સંગઠન સંપૂર્ણ સશસ્ત્ર બળમાં પરિવર્તિત થયું અને આજે યમનની રાજધાની સહિત દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારો પર તેનું નિયંત્રણ છે.
હાલમાં હૂથી સંગઠનનું નેતૃત્વ અબ્દુલ-મલિક અલ-હૂથી કરી રહ્યા છે.
સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ
સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વર્ષોથી મધ્ય પૂર્વમાં પ્રભાવ માટે સ્પર્ધા કરતા આવ્યા છે. સાઉદી અરેબિયા સુન્ની બહુમતી ધરાવતો દેશ છે જ્યારે ઈરાન શિયા બહુમતી ધરાવે છે.
સાઉદી અરેબિયાને ચિંતા છે કે જો યમનમાં હૂથીઓ વધુ મજબૂત બનશે તો ઈરાનનો પ્રભાવ તેની સરહદ સુધી પહોંચી જશે. બીજી તરફ હૂથીઓને મિસાઈલ, ડ્રોન અને અન્ય સૈન્ય સહાય ઈરાન તરફથી મળતી હોવાના આરોપો લાંબા સમયથી લાગતા રહ્યા છે.
તાજેતરમાં અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન સામે હાથ ધરાયેલા પગલાં બાદ હૂથીઓ વધુ આક્રમક બન્યા છે.
નૌકાબંધીનો અર્થ શું?
નૌકાબંધી એટલે કોઈ દેશના બંદરો અથવા સમુદ્રી માર્ગો પર જહાજોની અવરજવર રોકવાનો પ્રયાસ.
આનો મુખ્ય હેતુ હોય છે:
- વેપારને ખોરવવો
- તેલ અને ઊર્જા પુરવઠો અટકાવવો
- આર્થિક દબાણ વધારવું
- વિરોધી દેશને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારથી અલગ પાડવો
હૂથીઓ આ નાકાબંધી કેવી રીતે અમલમાં મૂકી શકે?
હૂથીઓ પાસે આધુનિક હથિયારો ઉપલબ્ધ હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેમાં સામેલ છે:
- એન્ટી-શિપ મિસાઈલ
- ક્રૂઝ મિસાઈલ
- બેલિસ્ટિક મિસાઈલ
- વિસ્ફોટક ડ્રોન
- દરિયાઈ માઇન્સ
આ સાધનોની મદદથી તેઓ વેપારી જહાજોને નિશાન બનાવી શકે છે અથવા દરિયાઈ માર્ગને જોખમી બનાવી શકે છે, જેના કારણે વેપારી કંપનીઓ પોતાના જહાજો મોકલવાનું ટાળી શકે છે.
હોર્મુઝ અને બાબ-અલ-મંદેબ બંને પર જોખમ કેમ ગંભીર છે?
વિશ્વના મોટા ભાગના ઊર્જા વેપાર માટે હોર્મુઝ અને બાબ-અલ-મંદેબ બંને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માર્ગો છે.
જો હોર્મુઝમાં તણાવ રહે અને સાથે બાબ-અલ-મંદેબમાં પણ અવરોધ ઊભો થાય, તો મધ્ય પૂર્વમાંથી યુરોપ અને એશિયા સુધી ઊર્જા અને વેપારની હેરફેર ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
સાઉદી અરેબિયા પાસે હોર્મુઝને બાયપાસ કરતી પાઈપલાઈન વ્યવસ્થા છે, પરંતુ જો લાલ સમુદ્ર તરફનો માર્ગ પણ અવરોધિત થઈ જાય તો તે વિકલ્પ પણ અસરકારક રહેશે નહીં.
ભારત પર શું અસર પડી શકે?
ભારત માટે આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
ભારત પોતાની ઊર્જાની મોટી જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે. જો દરિયાઈ વેપાર ખોરવાશે તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધી શકે છે, જેના કારણે પેટ્રોલ-ડીઝલ સહિત અનેક ચીજવસ્તુઓ મોંઘી થઈ શકે છે.
ભારતનો યુરોપ સાથેનો મોટો વેપાર પણ આ જ સમુદ્રી માર્ગથી થાય છે. ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, એન્જિનિયરિંગ ઉત્પાદનો, કેમિકલ્સ અને અન્ય માલસામાનના નિકાસ પર તેની સીધી અસર થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત ભારતીય નૌસેનાની જવાબદારી પણ વધશે, કારણ કે ભારતીય વેપારી જહાજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી વધુ પડકારજનક બની શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા
સાઉદી અરેબિયા, અમેરિકા અને અન્ય પશ્ચિમી દેશોએ હૂથીઓની જાહેરાતની નિંદા કરી છે અને ચેતવણી આપી છે કે જો દરિયાઈ વેપારને ખલેલ પહોંચાડવાનો પ્રયાસ થશે તો તેના ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો પરિસ્થિતિ વધુ વણસે તો મધ્ય પૂર્વમાં સંઘર્ષનો વ્યાપ વધી શકે છે અને અન્ય દેશો પણ તેમાં સામેલ થઈ શકે છે.
આગળ શું?
હાલ હૂથીઓની જાહેરાત બાદ સમગ્ર વિશ્વની નજર લાલ સમુદ્ર અને બાબ-અલ-મંદેબ વિસ્તારમાં કેન્દ્રિત થઈ ગઈ છે. જો આ માર્ગમાં કોઈ મોટો હુમલો અથવા નાકાબંધીનો પ્રયાસ થાય છે, તો તેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા, તેલ બજાર, સપ્લાય ચેઈન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પણ વ્યાપક અસર જોવા મળી શકે છે.
વિશ્વના અનેક દેશો રાજદ્વારી પ્રયાસો દ્વારા સ્થિતિને નિયંત્રણમાં લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, પરંતુ આગામી દિવસોમાં આ વિસ્તારની સ્થિતિ કઈ દિશામાં આગળ વધે છે તેના પર સમગ્ર વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા બજારની સ્થિરતા નિર્ભર રહેશે.
આ પણ વાંચો:
