Ramol Firecracker Factory Blast: ગઈકાલે રામોલ પાસે આવેલી ફટાકડાની ફેક્ટરીમાં લાગેલી ભીષણ આગે સમગ્ર રાજ્યને હચમચાવી દીધું છે. આ દુર્ઘટનામાં નવ જેટલા નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે, જ્યારે અનેક લોકો જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચે ઝોલા ખાઈ રહ્યા છે. પરંતુ આ કોઈ નવી કે પ્રથમ ઘટના નથી. જ્યારે આ સમગ્ર મામલાની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવામાં આવે છે, ત્યારે ૨૦૧૪ના વર્ષનો એક ભૂતકાળનો ડરામણો અધ્યાય સામે આવે છે. તે સમયે પણ આવી જ રીતે એક ફેક્ટરીમાં બ્લાસ્ટ થયો હતો, જેમાં એક ૧૪ વર્ષના તરુણ વિજયભાઈ ચુનારાનું કરુણ મૃત્યુ નીપજ્યું હતું. ૧૨ વર્ષ પહેલાં જેણે પોતાના વહાલા ભાઈને ગુમાવ્યો હતો, તે પરિવાર આજે ફરી એકવાર રડી રહ્યો છે. તેમને જોઈને એવો પ્રશ્ન થાય છે કે, શું આપણે એકના મૃત્યુમાંથી પણ શીખ નથી લેતા? આ ઘટનાક્રમ એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે સિસ્ટમની આંખ ત્યારે જ ઉઘડે છે જ્યારે અનેક લોકો હોમાઈ જાય છે.
કરજની જાળ અને ૧૪ વર્ષની બાળમજૂરીનો કરુણ ઈતિહાસ
વર્ષ ૨૦૧૪ની એ કાળમીંઢ રાત્રિ પરિવાર માટે ક્યારેય ન ભૂલી શકાય તેવી બની ગઈ હતી. વિજયભાઈ ચુનારા, જે તે સમયે માત્ર ૧૪ વર્ષના હતા અને આઠમા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતા હતા, તેમને આ ફેક્ટરીમાં મજૂરી કરવા મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. પરિવારના જણાવ્યા અનુસાર, ઘરના મોભીએ ફેક્ટરીના માલિક પાસેથી ૨૫,૦૦૦ રૂપિયા ઉછીના લીધા હતા. આ પૈસાની વસૂલાત કરવા માટે માલિકે વિજયભાઈ અને તેમના ભાઈને બંધક બનાવીને કામ કરવા મજબૂર કર્યા હતા. શાળાએ જતા બાળકને રાત્રે મોડા સુધી કામ કરાવાતું હતું, જેથી ઉછીના લીધેલા પૈસાનું વ્યાજ અને મૂડી ચૂકવાઈ શકે. આ માત્ર મજૂરી નહોતી, પણ એક ગરીબ પરિવારની મજબૂરીનો ગેરફાયદો ઉઠાવવાની ક્રૂરતા હતી. આજે ૧૨ વર્ષ પછી પણ તે જ પરિવાર જ્યારે આ નવી દુર્ઘટના જુએ છે, ત્યારે તેમને જૂની યાદો તાજી થઈ જાય છે.
બ્લાસ્ટની તે ભયાનક રાત્રિ અને અધૂરી સારવાર
ઘટનાના દિવસે જ્યારે બ્લાસ્ટ થયો ત્યારે ૪:૩૦ વાગ્યાની આસપાસની સ્થિતિ હતી. પરિવારને જાણ કરવામાં આવી કે વિજયભાઈ થોડા દાઝી ગયા છે. પરંતુ જ્યારે તેઓ હોસ્પિટલ પહોંચ્યા ત્યારે વાસ્તવિકતા કંઈક અલગ જ હતી. તેમને ૭૫ થી ૮૦ ટકા દાઝેલી હાલતમાં જોયા ત્યારે પરિવારના હોશ ઉડી ગયા હતા. સૌથી વધુ આઘાતજનક વાત એ હતી કે, જ્યારે પરિવાર ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ બોલાવવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો, ત્યારે ફેક્ટરીના માલિક અને તેમના માણસોએ તેમની પાસેથી ફોન છીનવી લીધો હતો. તેઓએ પોતાની રિક્ષામાં વિજયભાઈને હોસ્પિટલ પહોંચાડવાનો ડોળ કર્યો, પરંતુ રસ્તામાં જ તેઓએ ફોન સ્વીચ ઓફ કરી દીધો હતો. હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યા પછી પણ આ માલિકોએ પરિવારને કોઈ સહકાર આપ્યો નહીં અને તેઓ ત્યાંથી ફરાર થઈ ગયા. બીજા દિવસે વિજયભાઈનું મૃત્યુ થયું અને પરિવાર નિરાધાર થઈ ગયો.
તત્કાલીન સમયે જ્યારે પરિવાર ન્યાય મેળવવા માટે પોલીસ સ્ટેશનના દરવાજા ખખડાવવા ગયો, ત્યારે તેમને ન્યાય મળવાને બદલે ધમકીઓ મળી હતી. તે સમયે ફરજ પર રહેલા પીએસઆઈએ પરિવારને ધમકાવ્યું હતું કે, “તમે આ લોકોનું કંઈ બગાડી શકશો નહીં.” ગરીબ પરિવાર, જેની પાસે આગળ પાછળ કોઈ સહારો નહોતો, તે આ ધમકીઓથી ડરી ગયો. પરિવારે કોર્ટના પણ ધક્કા ખાધા, પરંતુ ન્યાયની આશા હંમેશા અધૂરી રહી. ફેક્ટરી માલિકોએ પોલીસ સાથે સાંઠગાંઠ કરીને પુરાવાઓનો નાશ કર્યો હતો. અગ્નિકાંડ પછી સ્થળ પરથી તમામ સામાન હટાવી લેવામાં આવ્યો હતો, જેથી પોલીસ પંચનામું કરતી વખતે ફેક્ટરી સળગી જ ન હોય તેવું ચિત્ર ઊભું કરી શકાય. આ જ કારણે આજે ૧૨ વર્ષ પછી પણ તે લોકો નિર્ભયપણે કામ કરી રહ્યા છે.
સંવેદનહીન વ્યવસ્થા અને એક મજૂરના જીવનની કિંમત
આ ઘટના જોતા એક અત્યંત ગંભીર પ્રશ્ન થાય છે કે શું એક મજૂરના જીવનની કિંમત માત્ર ૫૦૦-૧૦૦૦ રૂપિયા જ છે? ૧૨ વર્ષ પહેલાં જેમને ૭૦-૮૦ રૂપિયાની મજૂરી અપાતી હતી, કદાચ આજે તે ભાવ વધ્યો હશે, પરંતુ માનવીય અભિગમમાં કોઈ પરિવર્તન આવ્યું નથી. જે રીતે નવ લોકોએ ગઈકાલે જીવ ગુમાવ્યા, તે દર્શાવે છે કે સરકાર કે સ્થાનિક તંત્રએ જૂની દુર્ઘટનાઓમાંથી કંઈ શીખ્યું નથી. સિવિલ હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા પીડિતોની હાલત જોતા હૃદય કંપી ઉઠે છે. મોટાભાગના પીડિતો આદિવાસી વિસ્તારમાંથી રોજગારની શોધમાં અહીં આવ્યા હતા અને હવે તેઓ જીવન-મરણ વચ્ચે ઝોલા ખાઈ રહ્યા છે. શું તેમની પાસે કોઈ સેફ્ટી કિટ હતી? શું ફેક્ટરીમાં અગ્નિશામક સાધનો હતા? જવાબ સ્પષ્ટપણે ‘ના’ છે.
વારંવાર બનતી ઘટનાઓ અને ભૂલાઈ જતી જવાબદારીઓ
રાજકોટનો ટીઆરપી ગેમઝોન અગ્નિકાંડ હોય, મોરબીની દુર્ઘટના હોય કે પછી ડીસાની ફટાકડા ફેક્ટરીમાં થયેલો વિસ્ફોટ; આપણે દરેક વખતે થોડા દિવસો સુધી હોબાળો કરીએ છીએ અને પછી બધું ભૂલી જઈએ છીએ. આ વખતે પણ રામોલની ફેક્ટરીમાં થયેલા બ્લાસ્ટનો અવાજ ૫ કિલોમીટર દૂર સુધી સંભળાયો હતો, જે દર્શાવે છે કે ત્યાં કેટલા મોટા પાયે વિસ્ફોટકોનો સંગ્રહ હતો. ગેરકાયદેસર રીતે ધમધમતી આ ફેક્ટરીઓ અને તેને પ્રોત્સાહન આપતું તંત્ર, આ બંને આ દુર્ઘટના માટે જવાબદાર છે. જે લોકોને આપણે જવાબદાર ગણીએ છીએ, તેઓ થોડા સમયમાં જ જામીન પર છૂટી જશે અને ફરી ક્યાંક નવી ફેક્ટરી શરૂ કરશે. આ દુષ્ટચક્ર જ્યાં સુધી બંધ નહીં થાય, ત્યાં સુધી આવા જ પરિવારો રોતા રહેશે.
પીડિતોનો આર્તનાદ: અમને ન્યાય જોઈએ
આજે જ્યારે તે પરિવારના સભ્યો પોતાની આંખમાં આંસુ લઈને ઊભા છે, ત્યારે તેમની એક જ માગણી છે—ન્યાય. તેઓ કહે છે કે, જો ૨૦૧૪માં જ તે માલિકોને કડકમાં કડક સજા થઈ હોત, તો આજે આ નવ પરિવારોએ પોતાના સ્વજન ગુમાવ્યા ન હોત. જે લોકોએ પોતાનું જીવન ગુમાવ્યું છે, તેમના બાળકોનું શું? તેમની પત્નીઓનું શું? એક ક્ષણિક નફા માટે ગરીબોના જીવ સાથે રમત રમનાર માલિકો અને તેમને છાવરનાર પોલીસ તંત્ર સામે ક્યારે કાર્યવાહી થશે? પરિવારની આંખોમાં તે દર્દ સાફ દેખાય છે કે તેઓ માત્ર સહાય નથી માંગતા, પણ તેઓ એવા ન્યાયની આશા રાખે છે જે ફરી ક્યારેય કોઈના ઘરમાં આવો માતમ ન લાવે.
જવાબદારી નક્કી કરવાનો સમય
આજે ફરી એકવાર સમય આવી ગયો છે કે સરકાર અને પ્રશાસન પોતાની નિષ્ક્રિયતાનો સ્વીકાર કરે. માત્ર વળતરની જાહેરાત કરવાથી આ ઘા રુઝાવાના નથી. જવાબદારી માત્ર ફેક્ટરી માલિકોની જ નથી, પરંતુ તે અધિકારીઓની પણ છે જેમણે આટલા સમય સુધી ગેરકાયદેસર ફેક્ટરીઓને ચાલવા દીધી. તપાસમાં સામેલ દરેક વ્યક્તિને સજા થવી જોઈએ, પછી ભલે તે કોઈ પણ હોદ્દા પર હોય. એક ૧૪ વર્ષનો છોકરો જેનું સપનું ભણવાનું હતું, તે મજૂરીની ભઠ્ઠીમાં બળીને ખાખ થઈ ગયો. આ જ ઘટનાનું પુનરાવર્તન આજે નવ લોકો સાથે થયું છે. શું આપણે આ રીતે જ માણસને મજૂરીના નામે બલિદાન આપતા રહીશું? હવે જાગવાનો સમય છે, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ માને પોતાના વહાલસોયા પુત્રનો મૃતદેહ ઉઠાવવો ન પડે.
આ પણ વાંચો:
