Women Scheme India: દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં ચૂંટણી પહેલાં મહિલાઓને સીધી આર્થિક સહાય, મફત વીજળી, મફત બસ મુસાફરી અને અન્ય કલ્યાણકારી યોજનાઓના મોટા વચનો આપવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ સત્તામાં આવ્યા બાદ અનેક સરકારોને રાજકોષીય મર્યાદા, વધતો ખર્ચ અને નાણાકીય દબાણને કારણે આ વચનોમાં ફેરફાર કરવા પડ્યા. ક્યાંક પાત્રતા માટે કડક શરતો ઉમેરાઈ, ક્યાંક લાભાર્થીઓની સંખ્યા ઘટાડી દેવાઈ, તો ક્યાંક યોજનાઓને તબક્કાવાર અમલમાં મૂકવાની ફરજ પડી.
દિલ્હી: 2,500 રૂપિયાની સહાય, પરંતુ અનેક શરતો સાથે
દિલ્હી વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન મહિલાઓને દર મહિને આર્થિક સહાય આપવાનું મહત્વપૂર્ણ ચૂંટણી વચન આપવામાં આવ્યું હતું. હવે સરકાર દ્વારા ‘દિલ્હી લક્ષ્મી યોજના’ અમલમાં મૂકવાની તૈયારી ચાલી રહી છે. આ યોજના હેઠળ આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS)ની 21થી 60 વર્ષની મહિલાઓને દર મહિને 2,500 રૂપિયાની સહાય મળશે.
આ યોજનાનો લાભ માત્ર એવી મહિલાઓને મળશે, જેમના પરિવારની વાર્ષિક આવક 2.5 લાખ રૂપિયા સુધી છે અને જે ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષથી દિલ્હીમાં રહે છે. સરકારના અંદાજ મુજબ લગભગ 17 લાખ મહિલાઓ આ યોજનાના દાયરામાં આવી શકે છે.
પાત્રતા માટે કડક માપદંડ
યોજનામાં અનેક અપાત્રતા શરતો પણ રાખવામાં આવી છે. ત્રણથી વધુ સંતાન ધરાવતી મહિલાઓ, ઇન્કમ ટેક્સ ભરનાર, GST રિટર્ન દાખલ કરનાર, ચાર પૈડાનું વાહન ધરાવતા પરિવારની મહિલા, 2,400 યુનિટથી વધુ વીજળી વાપરતો પરિવાર અથવા ગુનાહિત રેકોર્ડ ધરાવતી વ્યક્તિને આ યોજનાનો લાભ મળશે નહીં.
અરજદારને પોતાના વિસ્તારના સાંસદ અથવા ધારાસભ્યનું સમર્થન પત્ર આપવું પડશે અને અરજી ચાર સ્તરની ચકાસણીમાંથી પસાર થશે.
રોકડ નહીં, બચત અને નિયંત્રિત ખર્ચ પર ભાર
યોજનાની વિશેષતા એ છે કે સહાય સીધી રોકડ સ્વરૂપે નહીં મળે. લાભાર્થી પાસે બે વિકલ્પ રહેશે. તે સંપૂર્ણ 2,500 રૂપિયા RD અથવા FDમાં જમા કરાવી શકે છે અથવા 1,000 રૂપિયા CBDC (સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી) વૉલેટમાં મેળવી શકે છે, જ્યારે બાકીના 1,500 રૂપિયા RD અથવા FDમાં જમા થશે.
CBDC વૉલેટ દ્વારા મળતી રકમનો ઉપયોગ પણ નિયંત્રિત રહેશે. દારૂ, તમાકુ અને લોટરી જેવી વસ્તુઓ પર આ રકમ ખર્ચી શકાશે નહીં.
મહારાષ્ટ્ર: કરોડો લાભાર્થીઓમાંથી લાખો બહાર થયા
મહારાષ્ટ્રમાં મહાયુતિ સરકારે ‘મુખ્યમંત્રી માઝી લાડકી બહિન યોજના’ હેઠળ મહિલાઓને દર મહિને 1,500 રૂપિયાની સહાય આપવાનું વચન આપ્યું હતું. ચૂંટણી પહેલાં 2.3 કરોડથી વધુ મહિલાઓને સહાય આપવામાં આવી.
પરંતુ બાદમાં e-KYC ચકાસણી દરમિયાન લગભગ 81 લાખ લાભાર્થીઓને યોજનામાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા. પરિણામે લાભાર્થીઓની સંખ્યા ઘટીને 1.66 કરોડ રહી ગઈ. અપાત્ર જાહેર થયેલા લોકોમાં વધુ વયની મહિલાઓ, વાહન માલિકો, સરકારી કર્મચારીઓ અને લગભગ 14 હજાર પુરુષોનો પણ સમાવેશ થયો.
બિહાર: જાહેરાત મોટી, અમલ અધૂરો
બિહારમાં ‘મુખ્યમંત્રી મહિલા રોજગાર યોજના’ હેઠળ 75 લાખ મહિલાઓને 10,000 રૂપિયા આપવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. આગળના તબક્કામાં 2 લાખ રૂપિયા સુધીની વધારાની સહાયનું પણ વચન અપાયું હતું.
પરંતુ હજુ સુધી આગળની હપ્તાની ચુકવણી શરૂ થઈ નથી. સરકાર તરફથી બીજી કિસ્તની પ્રક્રિયા શરૂ થયાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં વિપક્ષનો આરોપ છે કે નાણાકીય સંકટને કારણે ચુકવણી અટકી છે.
પંજાબ: ચાર વર્ષ બાદ શરૂ થઈ યોજના
પંજાબમાં AAPએ 2022ની ચૂંટણી દરમિયાન 18 વર્ષથી વધુ વયની દરેક મહિલાને દર મહિને 1,000 રૂપિયા આપવાનું વચન આપ્યું હતું. જોકે આ યોજના ચાર વર્ષ સુધી અમલમાં આવી નહોતી.
આખરે 2026માં ‘માવાં ધિયાં સત્કાર યોજના’ શરૂ કરવામાં આવી. તેમાં સામાન્ય વર્ગની મહિલાઓને 1,000 રૂપિયા અને અનુસૂચિત જાતિની મહિલાઓને 1,500 રૂપિયાની સહાય આપવાનો નિર્ણય લેવાયો. આ યોજના માટે 2026-27ના બજેટમાં 9,300 કરોડ રૂપિયાની જોગવાઈ કરવામાં આવી.
શરૂઆતમાં લગભગ 36 લાખ મહિલાઓને ત્રણ મહિનાના હપ્તા એકસાથે આપવામાં આવ્યા અને બાકી નોંધાયેલા લાભાર્થીઓને પછીની તારીખે ચુકવણી કરવાની ખાતરી આપવામાં આવી.
પંજાબ પર વધતું દેવું
પંજાબનું કુલ બાકી દેવું 2026-27 દરમિયાન લગભગ 4.50 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. રાજ્યની આવક ખાધ અને દેવું-GSDPનું પ્રમાણ પણ દેશના સૌથી ઊંચા સ્તરે ગણાય છે.
કર્ણાટક: વચનો પૂરા કર્યા, પરંતુ વિકાસ પર અસર
કર્ણાટકમાં કોંગ્રેસ સરકારે ચૂંટણી દરમિયાન પાંચ મોટી ગેરંટી યોજનાઓ જાહેર કરી હતી. તેમાં 200 યુનિટ મફત વીજળી, 10 કિલો મફત અનાજ, મહિલાઓને મફત બસ મુસાફરી, પરિવારની મહિલા મુખ્યાને દર મહિને 2,000 રૂપિયા અને બેરોજગાર યુવાનોને ભથ્થું સામેલ હતું.
સરકારે આ યોજનાઓનો અમલ કર્યો, પરંતુ તેના કારણે વિકાસ ખર્ચ પર દબાણ વધ્યું. શરૂઆતમાં લગભગ 40 હજાર કરોડ રૂપિયા ફાળવાયા હતા, જ્યારે બાદમાં વાર્ષિક ખર્ચ 51 હજાર કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચવાનો અંદાજ વ્યક્ત થયો.
CAGના અહેવાલમાં ગંભીર નાણાકીય અસરનો ઉલ્લેખ
CAGના અહેવાલ મુજબ ગેરંટી યોજનાઓના કારણે 2023-24 દરમિયાન રાજ્યના આવક ખર્ચનો લગભગ 15 ટકા હિસ્સો આ યોજનાઓ પર ગયો. પરિણામે 9,271 કરોડ રૂપિયાની આવક ખાધ ઊભી થઈ.
રાજ્યની રાજકોષીય ખાધ 46,623 કરોડ રૂપિયાથી વધીને 65,522 કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ. વધતા ખર્ચને પહોંચી વળવા રાજ્યએ લગભગ 63 હજાર કરોડ રૂપિયાનું નવું બજાર દેવું લીધું.
અહેવાલમાં જણાવાયું કે આ વધારાના ખર્ચને કારણે આધારભૂત ઢાંચા પરનો મૂડી ખર્ચ લગભગ 5,229 કરોડ રૂપિયા ઓછો થયો.
હરિયાણા: વચન મોટું, લાભાર્થી ઓછા
હરિયાણામાં ‘દીન દયાળ લાડો લક્ષ્મી યોજના’ હેઠળ તમામ મહિલાઓને દર મહિને 2,100 રૂપિયા આપવાનું વચન અપાયું હતું.
પરંતુ અમલ દરમિયાન આવક મર્યાદા, નિવાસની શરત, અન્ય સરકારી યોજનાઓનો લાભ લેતા લોકોની અપાત્રતા અને ઇન્કમ ટેક્સ જેવી શરતો ઉમેરાતા સંભવિત 80 લાખ લાભાર્થીમાંથી માત્ર આશરે 10 લાખ મહિલાઓએ નોંધણી કરાવી.
પછી યોજનામાં ફેરફાર કરીને સહાયની અડધી રકમ લાંબા ગાળાના જમા ખાતામાં રાખવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી.
હિમાચલ પ્રદેશ: મફત વીજળીમાં પણ મર્યાદા
હિમાચલ પ્રદેશમાં કોંગ્રેસે 300 યુનિટ મફત વીજળી અને તમામ મહિલાઓને દર મહિને 1,500 રૂપિયા આપવાનું વચન આપ્યું હતું.
પરંતુ સત્તામાં આવ્યા બાદ સરકારે પહેલા ચાલી રહેલી 125 યુનિટ મફત વીજળી યોજનામાં પણ ફેરફાર કર્યા. ઇન્કમ ટેક્સ ભરનારા લોકોને બહાર રાખવામાં આવ્યા અને યોજના ‘એક પરિવાર-એક મીટર’ સુધી મર્યાદિત કરવામાં આવી.
પછી સરકારે જાહેરાત કરી કે 300 યુનિટ મફત વીજળી અને મહિલાઓને સહાયનો લાભ રાજ્યના સૌથી ગરીબ એક લાખ પરિવારો સુધી મર્યાદિત રહેશે.
આર્થિક મર્યાદા સામે ચૂંટણીના વચનો
અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે ચૂંટણી પહેલાં કરાયેલી મોટી જાહેરાતોનો વાસ્તવિક અમલ હંમેશા ઉપલબ્ધ બજેટ અને રાજકોષીય નિયમો પર આધારિત રહે છે.
તેમના મતે સરકારો પાસે સીધી રોકડ સહાય આપતી યોજનાઓ માટે મર્યાદિત નાણાં હોય છે. પરિણામે લાભાર્થીઓની યાદી ઘટાડવી, કડક ચકાસણી કરવી, યોજનાઓમાં ફેરફાર કરવો અથવા ખર્ચ ઘટાડવો જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય છે.
મતદાતા હવે ‘ગ્રાહક’ તરીકે જોવાય છે?
રાજકીય વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ રાજકીય પક્ષો હવે મતદાતાઓને માત્ર નાગરિક નહીં પરંતુ લાભ મેળવનારા ગ્રાહક તરીકે જોવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છે. ચૂંટણી દરમિયાન મળતા સીધા લાભો ઘણા મતદાતાઓના નિર્ણયમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
તેમના મત મુજબ ભારતીય મતદાતાઓને ખબર છે કે સરકાર બદલવાથી જીવનમાં તાત્કાલિક મોટો ફેરફાર આવતો નથી, તેથી ચૂંટણી સમયે મળતા સીધા લાભોને તેઓ મહત્વ આપે છે.
દેશના વિવિધ રાજ્યોના અનુભવ દર્શાવે છે કે ચૂંટણી દરમિયાન જાહેર થતી મહિલા સહાય યોજનાઓ રાજકીય રીતે અસરકારક સાબિત થાય છે, પરંતુ સત્તામાં આવ્યા બાદ નાણાકીય વાસ્તવિકતાઓ સામે સરકારોને પાત્રતા કડક બનાવવી, લાભાર્થીઓની સંખ્યા ઘટાડવી, સહાયની પદ્ધતિ બદલવી અથવા યોજનાઓને મર્યાદિત કરવી પડે છે. પરિણામે ચૂંટણીના વચનો અને વાસ્તવિક અમલ વચ્ચે નોંધપાત્ર અંતર જોવા મળે છે.
