NCAP Air Pollution: દેશમાં વધતા વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અમલમાં મૂકાયેલી નેશનલ ક્લીન એર પ્રોગ્રામ (NCAP) હેઠળ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં હજારો કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં મોટા ભાગના શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તામાં અપેક્ષિત સુધારો જોવા મળ્યો નથી. કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને જલવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલયે 10 ઑગસ્ટે લોકસભામાં રજૂ કરેલી માહિતી મુજબ, 2023થી અત્યાર સુધી NCAP હેઠળ 6,822 કરોડ રૂપિયા ખર્ચાયા હોવા છતાં યોજનામાં સામેલ આશરે 83 ટકા શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા હજુ પણ નક્કી કરાયેલા રાષ્ટ્રીય ધોરણો સુધી પહોંચી શકી નથી.
આ માહિતી સમાજવાદી પાર્ટીની લોકસભા સાંસદ પ્રિયા સરોજ દ્વારા પૂછાયેલા પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં આપવામાં આવી હતી. આંકડાઓ દર્શાવે છે કે વાયુ પ્રદૂષણ સામેની લડાઈમાં અત્યાર સુધી થયેલા ખર્ચ અને પ્રયાસો છતાં મોટા શહેરોથી લઈને અનેક મધ્યમ શહેરો સુધી હજુ પણ પ્રદૂષણ ગંભીર પડકાર બની રહ્યું છે.
NCAP નો હેતુ શું હતો?
કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ 2019માં નેશનલ ક્લીન એર પ્રોગ્રામ (NCAP) શરૂ કર્યો હતો. આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ એવા 130 ‘નૉન-અટેઇનમેન્ટ’ શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તામાં સુધારો લાવવાનો હતો, જ્યાં PM10નું સ્તર નેશનલ એમ્બિયન્ટ એર ક્વોલિટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ (NAAQS) દ્વારા નક્કી કરાયેલી 60 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘનમીટર (60 µg/m³)ની મર્યાદાથી સતત વધુ રહેતું હતું.
આ યોજના હેઠળ વર્ષ 2025-26 સુધીમાં પાર્ટિક્યુલેટ મેટર પ્રદૂષણમાં 40 ટકા સુધી ઘટાડો કરવાનો લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. આ માટે શહેરવાર કાર્યયોજનાઓ, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે માળખાકીય સુવિધાઓ અને સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાઓને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
PM10 શું છે અને તે કેમ જોખમી છે?
PM10 એવા સૂક્ષ્મ કણોને કહેવાય છે, જેનો વ્યાસ 10 માઇક્રોનથી ઓછો હોય છે. આ કણો મુખ્યત્વે ધૂળ, બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ, વાહનોમાંથી નીકળતા ધુમાડા, ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ અને પરાગકણો જેવા સ્ત્રોતોથી હવામાં ફેલાય છે.
આ ઉપરાંત PM2.5 નામના વધુ સૂક્ષ્મ કણો પણ વાયુ પ્રદૂષણનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તેમનો વ્યાસ 2.5 માઇક્રોનથી ઓછો હોવાથી તેઓ માનવ શરીરમાં વધુ અંદર સુધી પ્રવેશી શકે છે અને આરોગ્ય માટે વધુ જોખમી માનવામાં આવે છે. જોકે NCAPનું મુખ્ય ધ્યાન PM10ના સ્તરમાં ઘટાડો લાવવા પર કેન્દ્રિત રહ્યું છે.
માત્ર 26 શહેરો જ લક્ષ્ય સુધી પહોંચ્યા
પર્યાવરણ મંત્રાલયના આંકડા અનુસાર, યોજનામાં સામેલ કુલ 130 શહેરોમાંથી માત્ર 26 શહેરો જ વર્ષ 2025-26 સુધી નક્કી કરાયેલ પ્રદૂષણ ઘટાડાનું લક્ષ્ય હાંસલ કરી શક્યા છે. વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે માત્ર 14 શહેરોએ જ PM10 માટે નક્કી કરાયેલા NAAQS ધોરણોને પૂર્ણ કર્યા છે. એટલે કે સમગ્ર યોજનામાં સામેલ શહેરોમાંથી 10 ટકાથી પણ ઓછા શહેરો રાષ્ટ્રીય હવાની ગુણવત્તાના ધોરણ સુધી પહોંચી શક્યા છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ છતાં મોટા ભાગના શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તામાં અપેક્ષિત સુધારો થયો નથી.
મહારાષ્ટ્ર સહિત અનેક રાજ્યોનું પ્રદર્શન ચિંતાજનક
લોકસભામાં આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર મહારાષ્ટ્રમાં NCAP હેઠળ સમાવાયેલા તમામ 19 શહેરોમાં છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી PM10નું સ્તર સતત રાષ્ટ્રીય ધોરણોથી વધુ રહ્યું છે. આ શહેરોમાં મુંબઈનો પણ સમાવેશ થાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં વાયુ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે 800 કરોડ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હોવા છતાં એક પણ શહેર નિર્ધારિત ધોરણ સુધી પહોંચી શક્યું નથી.
ઉત્તર પ્રદેશમાં યોજનામાં સમાવાયેલા 17 શહેરોમાંથી 16 શહેરો હજુ પણ NAAQS ધોરણોથી ઉપર છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં સમાવાયેલા 13 શહેરોમાંથી 8 શહેરો ધોરણોને પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.
તે જ રીતે બિહારના ત્રણેય શહેરો, ગુજરાતના ચારેય શહેરો અને ઓડિશાના તમામ સાત શહેરો પણ હવાની ગુણવત્તાના રાષ્ટ્રીય ધોરણો સુધી પહોંચી શક્યા નથી.
મોટા શહેરોમાં સ્થિતિ યથાવત
આંકડાઓ દર્શાવે છે કે દેશના અનેક મોટા શહેરોમાં વર્ષ 2023, 2024, 2025 અને વર્ષ 2026ના જુલાઈ સુધી PM10નું સ્તર સતત રાષ્ટ્રીય ધોરણ કરતાં વધુ રહ્યું છે. તેમાં મુંબઈ, દિલ્હી, કોલકાતા, સુરત, અમદાવાદ, પુણે, ભુવનેશ્વર, અમૃતસર અને ગુવાહાટી જેવા શહેરોનો સમાવેશ થાય છે.
આ શહેરો દેશના મહત્વપૂર્ણ ઔદ્યોગિક, વેપારી અને વસ્તીગીચ કેન્દ્રો હોવાથી અહીં વાહનોની વધતી સંખ્યા, બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ અને ઔદ્યોગિક ઉત્સર્જન પ્રદૂષણના મુખ્ય કારણો તરીકે જોવામાં આવે છે.
કુલ ખર્ચ 16,423 કરોડ રૂપિયાથી વધુ
મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ, વર્ષ 2019માં યોજના શરૂ થયા બાદ અત્યાર સુધી દેશના 130 શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે કુલ 16,423 કરોડ રૂપિયાથી વધુની રકમ ખર્ચવામાં આવી છે. તેમાં વર્ષ 2023 પછી ખર્ચાયેલા 6,822 કરોડ રૂપિયાનો પણ સમાવેશ થાય છે.
સરકારનું કહેવું છે કે NCAPનો હેતુ માત્ર તાત્કાલિક પ્રદૂષણ ઘટાડવાનો નથી, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે મજબૂત કાર્યયોજનાઓ, આધુનિક માળખાકીય સુવિધાઓ અને સતત હવાની ગુણવત્તા પર નજર રાખવાની વ્યવસ્થા ઉભી કરવાનો પણ છે.
હજુ પણ અનેક પડકારો બાકી
મંત્રાલયે પોતાના જવાબમાં કયા 14 શહેરોએ ધોરણો પૂર્ણ કર્યા અને કયા શહેરો તેમાં નિષ્ફળ રહ્યા તેની અલગ યાદી જાહેર કરી નથી. જોકે ઉપલબ્ધ આંકડાઓના વિશ્લેષણથી સ્પષ્ટ થાય છે કે દેશના મોટા ભાગના મહાનગરો અને ઔદ્યોગિક શહેરો હજુ પણ NCAPના મુખ્ય લક્ષ્યો સુધી પહોંચી શક્યા નથી.
આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે માત્ર નાણાંકીય ફાળવણી પૂરતી નથી, પરંતુ સ્થાનિક સ્તરે અસરકારક અમલ, પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો પર કડક નિયંત્રણ, સ્વચ્છ પરિવહન વ્યવસ્થા, હરિયાળીનો વધારો અને સતત દેખરેખ જેવી બાબતો પર વધુ ભાર મૂકવાની જરૂર છે. આગામી વર્ષોમાં NCAPના પરિણામો સુધારવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો માટે વધુ અસરકારક અને સંકલિત કાર્યવાહી મહત્વપૂર્ણ બનશે.
