Digital Addiction: આજના ડિજિટલ યુગમાં સોશિયલ મીડિયા માત્ર વાતચીત અને મનોરંજનનું સાધન રહ્યું નથી, પરંતુ તે બાળકો અને કિશોરોના સ્વભાવ, વિચારસરણી અને વર્તનને અસર કરતું શક્તિશાળી માધ્યમ બની ગયું છે. ટેક્નોલોજી નિષ્ણાતો અને નીતિ વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા એલ્ગોરિધમ્સ યુઝરને વધુ સમય સુધી પ્લેટફોર્મ પર રોકી રાખવા માટે કાર્ય કરે છે. તેના પરિણામે બાળકોને વારંવાર અતિશય સેક્સ્યુઅલ, હિંસક અથવા ગુસ્સાભરેલું કન્ટેન્ટ જોવા મળે છે, જે તેમના સ્વસ્થ માનસિક અને સામાજિક વિકાસ માટે ગંભીર પડકાર બની શકે છે.
સોશિયલ મીડિયા પાછળનો નફાનો મોટો વ્યવસાય
સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ બહારથી મફત સેવા જેવા લાગે છે, પરંતુ તેની પાછળ વિશ્વની સૌથી મોટી ટેક્નોલોજી કંપનીઓનો અબજો ડોલરનો વ્યવસાય કાર્યરત છે. મેટા (ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને થ્રેડ્સ), ટિકટોક, સ્નેપ, X અને યુટ્યુબ જેવી કંપનીઓ જાહેરાતો, સબ્સ્ક્રિપ્શન, ડેટા આધારિત માર્કેટિંગ અને ડિજિટલ કોમર્સ દ્વારા દર વર્ષે વિશાળ આવક મેળવે છે. આ મોડેલમાં યુઝરના ડેટાને સૌથી મૂલ્યવાન સંપત્તિ માનવામાં આવે છે. યુઝર કયા વિડિયો જુએ છે, શું સર્ચ કરે છે, કયા વિષયમાં રસ લે છે અને કેટલો સમય પ્લેટફોર્મ પર વિતાવે છે, તેના આધારે AI એલ્ગોરિધમ સતત વધુ આકર્ષક કન્ટેન્ટ બતાવે છે. નિષ્ણાતોના મતે આ પ્રક્રિયા લોકોને પ્લેટફોર્મ સાથે વ્યસન જેવી રીતે જોડાયેલી રાખવા માટે રચાયેલી હોય છે.
બાળકોના સ્વભાવ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર
માતા-પિતા બાળકોને ઘરે નૈતિક મૂલ્યો અને સંસ્કાર શીખવવાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ મોબાઇલ સ્ક્રીન પર દેખાતું કન્ટેન્ટ ઘણી વખત તેની વિરુદ્ધ દિશામાં અસર કરે છે. સતત સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગને કારણે કિશોરોમાં FOMO (ફિયર ઑફ મિસિંગ આઉટ), અન્ય લોકો સાથે સરખામણી કરવાની વૃત્તિ, લાઇક્સ અને ફોલોઅર્સ અંગે ચિંતા તથા માનસિક દબાણ વધી રહ્યું છે. વિવિધ અભ્યાસોમાં સોશિયલ મીડિયાના વધુ ઉપયોગ અને ડિપ્રેશનના લક્ષણો વચ્ચે સંબંધ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. બોડી શેમિંગ, સાઇબરબુલિંગ અને ઑનલાઇન અપમાન જેવી સમસ્યાઓ પણ ઝડપથી વધી રહી છે, જે કિશોરોના આત્મવિશ્વાસને ગંભીર રીતે અસર કરે છે.
આત્મહત્યાના જોખમ અને ચિંતાજનક ઉદાહરણો
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માનસિક રીતે નબળા બાળકો અને કિશોરોમાં સોશિયલ મીડિયા કેટલાક કિસ્સાઓમાં આત્મહત્યાના વિચારો અથવા પોતાને નુકસાન પહોંચાડવાના વલણને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે. યુકેમાં 14 વર્ષની મોલી રસેલનો કેસ વિશ્વભરમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો હતો. વર્ષ 2022માં કોરોનરે પોતાના નિષ્કર્ષમાં જણાવ્યું હતું કે આત્મહત્યા અને સ્વ-નુકસાન સંબંધિત ઑનલાઇન કન્ટેન્ટના સતત સંપર્કે તેની મૃત્યુમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી, જોકે અન્ય પરિબળો પણ જવાબદાર હતા. આ કેસ બાદ યુકેમાં બાળકોની ઑનલાઇન સુરક્ષા અંગેની નીતિઓ પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. બીજી તરફ બ્લૂ વ્હેલ ચેલેન્જ જેવી કથિત ઑનલાઇન ચેલેન્જ અને ભારતમાં નોઇડાની બે ટીનેજ બહેનોનો દુઃખદ બનાવ પણ સોશિયલ મીડિયાના જોખમો અંગે ચેતવણીરૂપ માનવામાં આવે છે.
ડિજિટલ નિર્ભરતાથી ઘટતી મૂળભૂત કુશળતા
શૈક્ષણિક ક્ષેત્રમાં પણ વધતી ડિજિટલ નિર્ભરતા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. દિલ્હી-એનસીઆરની એક આંતરરાષ્ટ્રીય શાળામાં મોટા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓને કર્સિવ લખાણ લખવામાં અને પેન્સિલ યોગ્ય રીતે પકડવામાં મુશ્કેલી અનુભવાતી હોવાના ઉદાહરણો સામે આવ્યા છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ટેબ અને ડિજિટલ સાધનો પર વધતી નિર્ભરતા બાળકોની મોટર સ્કિલ્સ, વાંચન ક્ષમતા, સમજશક્તિ અને સામાજિક સંવાદ ક્ષમતાને અસર કરી શકે છે.
વિશ્વના અનેક દેશોએ બનાવ્યા કડક નિયમો
બાળકોની ડિજિટલ સુરક્ષા માટે અનેક દેશોએ કડક કાયદા અમલમાં મૂક્યા છે અથવા નવા નિયમો ઘડવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં નિર્ધારિત સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર એકાઉન્ટ બનાવવા માટે લઘુત્તમ ઉંમર 16 વર્ષ રાખવામાં આવી છે અને નિયમોનું પાલન ન કરતી કંપનીઓ પર ભારે દંડની જોગવાઈ છે. ફ્રાન્સમાં સોશિયલ મીડિયા માટે લઘુત્તમ ઉંમર 15 વર્ષ નક્કી કરવાની દિશામાં પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. યુરોપિયન યુનિયનના ડિજિટલ સર્વિસિસ એક્ટ હેઠળ મોટા ઑનલાઇન પ્લેટફોર્મને બાળકોને હાનિકારક કન્ટેન્ટથી સુરક્ષિત રાખવાની ફરજ સોંપવામાં આવી છે. નૉર્વે, સ્પેન, ગ્રીસ અને ડેનમાર્કે પણ ઉંમર ચકાસણી અને ડિજિટલ સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવવાની યોજનાઓ જાહેર કરી છે.
ભારત માટે સ્થાનિક સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મની ભલામણ
નિષ્ણાતોના મતે ભારતે હવે ડેટા સુરક્ષા અને યુવાનોના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને કડક કાયદાકીય સુધારા કરવા જોઈએ. સાથે સાથે દેશી સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મના વિકાસ પર પણ ભાર મૂકવાની જરૂર છે. ભારતમાં વિકસિત પ્લેટફોર્મ યુઝર ડેટાને દેશમાં જ સ્ટોર અને પ્રોસેસ કરી શકે, જેથી ડેટા સોવરેનિટી, પારદર્શિતા અને કાયદાકીય દેખરેખ વધુ અસરકારક બની શકે. ઉપરાંત આવા પ્લેટફોર્મ દ્વારા હજારો રોજગારીની તકો, સ્થાનિક સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રોત્સાહન, AI અને ક્લાઉડ ટેક્નોલોજીના વિકાસ તથા UPI સહિત ભારતીય પેમેન્ટ સિસ્ટમના વધુ વ્યાપક ઉપયોગને પણ વેગ મળી શકે છે.
ભારતમાં કડક અમલ અને સંયુક્ત જવાબદારી જરૂરી
ભારતમાં વ્યક્તિ 18 વર્ષની ઉંમરે પુખ્ત ગણાય છે અને તે પહેલાં બાળકોને વિશેષ કાનૂની સુરક્ષા આપવામાં આવે છે. POCSO જેવા કાયદાઓ બાળકોને યૌન શોષણથી બચાવવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો સોશિયલ મીડિયા પર ઉંમરની અસરકારક ચકાસણી ન હોય અને હાનિકારક એલ્ગોરિધમ સગીરો સુધી જોખમી કન્ટેન્ટ પહોંચાડે, તો ટેક્નોલોજી કંપનીઓની જવાબદારી પણ નક્કી થવી જોઈએ. ઓછામાં ઓછી 16 વર્ષની ઉંમર મર્યાદા, વિશ્વસનીય એજ વેરિફિકેશન, અશ્લીલ અને વ્યસનકારક કન્ટેન્ટ પર નિયંત્રણ, નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતી કંપનીઓ સામે કડક દંડ અને બાળકો માટે સુરક્ષિત ડિજિટલ વાતાવરણ ઉભું કરવાના પગલાં હવે સમયની માંગ બની રહ્યા છે.
સુરક્ષિત ડિજિટલ ભવિષ્ય માટે સહિયારો પ્રયાસ જરૂરી
વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે માત્ર સરકારના કાયદા પૂરતા નથી. માતા-પિતા, શિક્ષકો, શાળાઓ, ટેક્નોલોજી કંપનીઓ અને સમાજે મળીને બાળકો માટે સંતુલિત ડિજિટલ જીવનશૈલી વિકસાવવાની જરૂર છે. સ્ક્રીન સમયનું યોગ્ય સંચાલન, ઑનલાઇન જોખમો અંગે જાગૃતિ, મજબૂત પ્રાઇવસી સુરક્ષા અને અસરકારક કન્ટેન્ટ મોડરેશન દ્વારા જ આગામી પેઢીને સુરક્ષિત રાખી શકાય છે. ડિજિટલ યુગમાં ટેક્નોલોજીનો લાભ લેતા-લેતા બાળકોના ચરિત્ર, વિચારશક્તિ અને માનસિક સ્વાસ્થ્યની સુરક્ષા જ ભારત માટે સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા બની રહી છે.
