NCERT-CBSE Vacancy Report: દેશમાં શિક્ષણ વ્યવસ્થાની સ્થિતિને લઈને સંસદીય સમિતિના તાજેતરના અહેવાલમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ સામે આવ્યા છે. ‘દેશમાં સસ્તું અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ ઉપલબ્ધ કરાવવા સંબંધિત બજેટ અને નીતિગત પાસાઓ, જેમાં સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઑફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE)ની સમીક્ષા પણ સામેલ છે’ વિષય પર તૈયાર કરાયેલ કમિટી ઑન એસ્ટિમેટ્સ (2026-27)ની 18મી લોકસભાની દસમી અહેવાલ બુધવારે, 12 ઓગસ્ટે, લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલમાં NCERT અને CBSEમાં મોટી સંખ્યામાં ખાલી પડેલા પદો, શૈક્ષણિક માળખાની અસમાનતા, વિદ્યાર્થીઓના વધતા ડ્રોપઆઉટ અને શિક્ષણમાં ઓછા જાહેર ખર્ચ જેવી બાબતો પર ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
NCERTમાં અડધાથી વધુ પદો ખાલી
અહેવાલ મુજબ, નેશનલ કાઉન્સિલ ઑફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (NCERT)માં મંજૂર કરાયેલા કુલ 2,844 પદોમાંથી 1,596 પદો હાલમાં ખાલી છે. એટલે કે સંસ્થામાં અડધાથી વધુ કર્મચારી પદો ભરાયા નથી. દેશની શૈક્ષણિક નીતિઓ, પાઠ્યપુસ્તકો અને સંશોધન સંબંધિત કામગીરીમાં NCERTની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોવાથી આટલી મોટી સંખ્યામાં ખાલી જગ્યાઓ સંસ્થાની કાર્યક્ષમતા પર અસર કરી શકે છે.
CBSEમાં પણ 44 ટકા જગ્યાઓ ખાલી
અહેવાલમાં સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઑફ સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (CBSE)ની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક હોવાનું જણાવાયું છે. CBSEમાં મંજૂર કરાયેલા કુલ 2,117 પદોમાંથી 933 પદો ખાલી હોવાનું નોંધાયું છે. સમિતિએ ખાસ કરીને ધ્યાન દોર્યું છે કે બોર્ડ હાલમાં અસ્થાયી અને કરાર આધારિત કર્મચારીઓ પર વધુ નિર્ભર છે. સમિતિના મતે, રાષ્ટ્રીય સ્તરની બોર્ડ પરીક્ષાઓનું આયોજન, સુરક્ષા, પ્રશ્નપત્રોની ગોપનીયતા અને સમગ્ર પરીક્ષા વ્યવસ્થાની ગુણવત્તા જાળવવા માટે કાયમી કર્મચારીઓનું પૂરતું પ્રમાણ જરૂરી છે.
શાળાઓ અને વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં મોટો તફાવત
અહેવાલમાં દેશની શાળાઓના માળખા અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ આંકડા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. દેશમાં હાલમાં 9,11,032 પ્રાથમિક શાળાઓ કાર્યરત છે, જ્યારે ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળાઓની સંખ્યા માત્ર 90,866 છે. આ તફાવત દર્શાવે છે કે શિક્ષણના ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચતા વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉપલબ્ધ સંસ્થાઓની સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે ઓછી છે.
વિદ્યાર્થીઓની નોંધણીના આંકડાઓ પણ આ જ દિશામાં સંકેત આપે છે. પ્રાથમિક કક્ષામાં લગભગ 6.185 કરોડ વિદ્યાર્થીઓ નોંધાયેલા છે, જ્યારે ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તરે આ સંખ્યા ઘટીને માત્ર 1.642 કરોડ રહે છે. આ ઘટાડો દર્શાવે છે કે મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ બાદ આગળનો અભ્યાસ ચાલુ રાખી શકતા નથી.
ઉચ્ચ માધ્યમિક પહેલાં જ મોટા પ્રમાણમાં વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ છોડી દે છે
સમિતિએ પોતાના અહેવાલમાં જણાવ્યું છે કે દેશના લગભગ 73 ટકા વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરતા પહેલાં જ અભ્યાસ છોડી દે છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સમિતિએ વધુ પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળાઓને ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તર સુધી અપગ્રેડ કરવાની ભલામણ કરી છે. સમિતિના મતે, જો વિદ્યાર્થીઓને પોતાના વિસ્તારમાં જ ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણની સુવિધા ઉપલબ્ધ થશે તો ડ્રોપઆઉટનું પ્રમાણ ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
શિક્ષણ પરનો સરકારી ખર્ચ લક્ષ્ય કરતાં ઓછો
અહેવાલમાં શિક્ષણ માટેના સરકારી ખર્ચ પર પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોનો શિક્ષણ પર મળીને થતો કુલ ખર્ચ હાલમાં દેશના કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (GDP)ના માત્ર 4.1 ટકા જેટલો છે. જ્યારે નેશનલ એજ્યુકેશન પોલિસી (NEP) 2020 હેઠળ શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં GDPના 6 ટકા સુધી ખર્ચ કરવાનો લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. સમિતિએ સૂચવ્યું છે કે ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ માટે જાહેર રોકાણમાં નોંધપાત્ર વધારો જરૂરી છે.
સરકારી શાળાઓમાં ડિજિટલ સુવિધાઓનો અભાવ
ડિજિટલ શિક્ષણના યુગમાં પણ દેશની તમામ સરકારી શાળાઓમાં ઇન્ટરનેટ સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી. અહેવાલ મુજબ, હાલમાં દેશની માત્ર 58.6 ટકા સરકારી શાળાઓમાં જ ઇન્ટરનેટ કનેક્શન ઉપલબ્ધ છે. સમિતિના મતે, ડિજિટલ શિક્ષણ, ઓનલાઈન અભ્યાસ, સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ અને ટેક્નોલોજી આધારિત શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તમામ શાળાઓમાં ઇન્ટરનેટ અને અન્ય ડિજિટલ માળખું ઉપલબ્ધ કરાવવું જરૂરી છે.
કેટલાક રાજ્યોમાં ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તરે નોંધણી દર ખૂબ ઓછો
અહેવાલમાં ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તરે ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો (GER) અંગે પણ ચિંતાજનક સ્થિતિ દર્શાવવામાં આવી છે. બિહારમાં GER માત્ર 38.1 ટકા, મધ્ય પ્રદેશમાં 45 ટકા, મેઘાલયમાં 39.7 ટકા અને નાગાલેન્ડમાં 39.8 ટકા નોંધાયો છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે કેટલાક રાજ્યોમાં મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણ સુધી પહોંચતા નથી, જેના કારણે શિક્ષણમાં પ્રાદેશિક અસમાનતા પણ સ્પષ્ટ થાય છે.
શિક્ષણ વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવા માટે તાત્કાલિક પગલાં જરૂરી
સંસદીય સમિતિએ પોતાના અહેવાલમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે દેશને ગુણવત્તાયુક્ત, સર્વસમાવેશક અને સસ્તું શિક્ષણ ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે માત્ર નવી નીતિઓ પૂરતી નથી, પરંતુ ખાલી પડેલા પદો ઝડપથી ભરવા, શાળાઓનું માળખું મજબૂત બનાવવું, ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણની ઉપલબ્ધતા વધારવી, ડિજિટલ સુવિધાઓનો વિસ્તાર કરવો અને શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં જાહેર રોકાણ વધારવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. સમિતિનું માનવું છે કે આ દિશામાં અસરકારક પગલાં લેવામાં આવશે તો જ રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ 2020ના લક્ષ્યો હાંસલ કરી શકાશે અને દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવી શકાશે.
