BJP caste equation: એક સમયની ‘બ્રાહ્મણ-બનિયા’ પાર્ટી તરીકે ઓળખાતી ભારતીય જનતા પાર્ટી હવે દેશના વિવિધ સામાજિક વર્ગોમાં પોતાનો રાજકીય આધાર વિસ્તારી ચૂકી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પોતે OBC નેતા છે અને તેમના નેતૃત્વ હેઠળ BJPએ પછાત જાતિઓ, દલિતો, આદિવાસીઓ તથા અન્ય સમુદાયો સુધી પહોંચ વધારી છે. જોકે, પાર્ટીની રાષ્ટ્રીય સંગઠનાત્મક રચના અને BJP શાસિત રાજ્યોના મુખ્યમંત્રી પદોના વિશ્લેષણમાં હજુ પણ ‘સવર્ણ’ અથવા આગળની જાતિઓના નેતાઓનો નોંધપાત્ર પ્રભાવ જોવા મળે છે.
BJPના 17 મુખ્યમંત્રીઓમાં 10 ‘સવર્ણ’ વર્ગમાંથી
BJP શાસિત રાજ્યોના કુલ 17 મુખ્યમંત્રીઓમાંથી 10 ‘સવર્ણ’ અથવા આગળવર્ગીય જાતિઓમાંથી આવે છે. તેમાં આસામના હિમાંત બિસ્વ સરમા, દિલ્હીની રેખા ગુપ્તા, ગોવાના પ્રમોદ સાવંત, ગુજરાતના ભૂપેન્દ્ર પટેલ, મહારાષ્ટ્રના દેવેન્દ્ર ફડણવીસ, રાજસ્થાનના ભજન લાલ શર્મા, ત્રિપુરાના માણિક સાહા, ઉત્તર પ્રદેશના યોગી આદિત્યનાથ, ઉત્તરાખંડના પુષ્કર સિંહ ધામી અને પશ્ચિમ બંગાળના શુભેન્દુ અધિકારીનો સમાવેશ થાય છે.
બીજી તરફ, ત્રણ મુખ્યમંત્રી OBCમાંથી છે—બિહારના સમ્રાટ ચૌધરી, હરિયાણાના નાયબ સિંહ સૈની અને મધ્ય પ્રદેશના મોહન યાદવ. અરુણાચલ પ્રદેશના પેમા ખાંડુ, છત્તીસગઢના વિષ્ણુ દેવ સાઈ અને ઓડિશાના મોહન ચરણ માઝી ST વર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જ્યારે મણિપુરના યુમનામ ખેમચંદ સિંહ મૈતેઈ સમુદાયમાંથી આવે છે.
BJP મુખ્યમંત્રીઓ: જાતિનું વિભાજન
| સામાજિક વર્ગ | મુખ્યમંત્રીઓની સંખ્યા |
|---|---|
| ‘ઉચ્ચ’ જાતિઓ / આગળની જાતિઓ | 10 |
| અન્ય પછાત વર્ગો (OBC) | 3 |
| અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST) | 3 |
| મૈતેઈ સમુદાય | 1 |
| કુલ | 17 |
નિતિન નવીનની નવી ટીમમાં પણ ‘સવર્ણ’ હિસ્સો મોટો
BJPના નવા રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ નિતિન નવીન, જેઓ કાયસ્થ સમુદાયમાંથી આવે છે, દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલી નવી રાષ્ટ્રીય ટીમમાં પણ ‘સવર્ણ’ નેતાઓનું પ્રમાણ વધારે છે. નવા નિયુક્ત આઠ રાષ્ટ્રીય મહાસચિવોમાંથી છ ‘સવર્ણ’ જાતિઓમાંથી છે. તેમાં સતીશ પૂનિયા એકમાત્ર OBC ચહેરો છે, જ્યારે મધ્ય પ્રદેશની ખરગોન લોકસભા બેઠકના સાંસદ ગજેન્દ્ર પટેલ ST નેતા છે.
રાષ્ટ્રીય ઉપાધ્યક્ષોની 13 સભ્યોની ટીમમાં સાત ‘સવર્ણ’ અથવા આગળની જાતિઓમાંથી છે. આ યાદીમાં જૈન બનિયા પ્રતિનિધિત્વ પણ સામેલ છે. બે OBC, એક ST, એક SC, એક મુસ્લિમ અને એક શીખ નેતાને પણ સ્થાન મળ્યું છે.
નિતિન નવીનની નવી ટીમ: જાતિનું બંધારણ
રાષ્ટ્રીય મહાસચિવ
| સામાજિક વર્ગ | સંખ્યા |
|---|---|
| ‘ઉચ્ચ’ જાતિઓ / આગળની જાતિઓ | 6 |
| અન્ય પછાત વર્ગો (OBC) | 1 |
| અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST) | 1 |
| કુલ | 8 |
નવી ટીમમાં OBC, દલિત, મુસ્લિમ અને શીખ નેતાઓને પણ સ્થાન
નવી ટીમમાં ઉત્તર પ્રદેશની પૂર્વ સાંસદ રેખા વર્મા અને કર્ણાટકના રાજ્યસભા સાંસદ એમ. નાગરાજા OBC પ્રતિનિધિ તરીકે સામેલ છે. લાલ સિંહ આર્યને પણ રાષ્ટ્રીય ઉપાધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યા છે. તેઓ અગાઉ BJPના રાષ્ટ્રીય SC મોરચાના પ્રભારી રહી ચૂક્યા છે અને પાર્ટીના મહત્વપૂર્ણ દલિત નેતાઓમાં ગણાય છે.
અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીના પૂર્વ કુલપતિ તારિક મન્સૂર ટીમમાં એકમાત્ર મુસ્લિમ ઉપાધ્યક્ષ છે. જ્યારે મનપ્રીત સિંહ બાદલ એકમાત્ર શીખ નામ છે. BJPના એક વરિષ્ઠ નેતાના જણાવ્યા પ્રમાણે, નવી ટીમમાં સમાજના વિવિધ વર્ગોને પ્રતિનિધિત્વ મળે તે માટે ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. પાર્ટીનો દાવો છે કે લગભગ 40 ટકા અથવા તેનાથી વધુ સભ્યો વંચિત વર્ગોમાંથી આવે છે.
રાષ્ટ્રીય ઉપાધ્યક્ષ
| સામાજિક વર્ગ | સંખ્યા |
|---|---|
| ‘ઉચ્ચ’ જાતિઓ / આગળની જાતિઓ | 7 |
| અન્ય પછાત વર્ગો (OBC) | 2 |
| અનુસૂચિત જનજાતિઓ (ST) | 1 |
| અનુસૂચિત જાતિઓ (SC) | 1 |
| મુસ્લિમ | 1 |
| શીખ | 1 |
| કુલ | 13 |
વિશ્લેષકોના મતે BJPની સામાજિક રાજનીતિ બે વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે
સેન્ટર ફોર પોલિસી રિસર્ચના ફેલો રાહુલ વર્માના મતે, માત્ર પદાધિકારીઓના પ્રમાણમાં નાના સમૂહના આધારે BJPની સમગ્ર સામાજિક રચના અંગે મોટો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી. તેમ છતાં, નવી ટીમ BJPની બે હકીકતો એકસાથે દર્શાવે છે.
તેમના મતે BJP પરંપરાગત ‘સવર્ણ’, શહેરી અને મધ્યમ વર્ગના આધારથી આગળ વધી છે, પરંતુ આ જૂનો આધાર હજુ પણ પાર્ટી માટે મહત્વપૂર્ણ છે. બીજી તરફ OBC, દલિતો અને અન્ય એવા સમુદાયોને પણ સંગઠનમાં સ્થાન આપવામાં આવી રહ્યું છે, જેમની વચ્ચે BJPનો રાજકીય વિસ્તાર થયો છે.
2024ની મોદી સરકારમાં પણ સામાજિક પ્રતિનિધિત્વનું મોટું ગણિત
2024માં NDA સરકારે ત્રીજી વખત સત્તા સંભાળી ત્યારે વડાપ્રધાન મોદી સહિત કુલ 71 કેન્દ્રીય મંત્રીઓએ શપથ લીધા હતા. તેમાં 27 OBC, 10 દલિત, 21 ‘સવર્ણ’ જાતિઓ, પાંચ આદિવાસી અને પાંચ અલગ-અલગ ધાર્મિક લઘુમતી સમુદાયોના પ્રતિનિધિઓ સામેલ હતા.
2019ની સામાન્ય ચૂંટણી બાદ 57 મંત્રીઓએ શપથ લીધા હતા. તે સમયે 32 ‘સવર્ણ’, 13 OBC, છ SC અને ચાર ST નેતાઓ હતા. 2021ના મંત્રીમંડળ વિસ્તરણ બાદ રચનામાં 27 OBC, 12 SC, આઠ ST અને 30 ‘સવર્ણ’ નેતાઓનો સમાવેશ થયો હતો.
BJP કહે છે કે નિમણૂક માત્ર જાતિના આધારે થતી નથી
BJPના રાષ્ટ્રીય પ્રવક્તા ગોપાલ કૃષ્ણ અગ્રવાલે કહ્યું કે સંગઠનમાં પદાધિકારીઓની પસંદગી માત્ર જાતિના આધારે થતી નથી. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે નેતાનું અગાઉનું યોગદાન, લોકો સાથેનું જોડાણ, સંગઠનને મજબૂત કરવાની ક્ષમતા અને વિચારધારા પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા પણ મહત્વપૂર્ણ માપદંડ છે.
તેમણે સ્વીકાર્યું કે જાતિનું પાસું પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે અને પાર્ટી સમાજના વિવિધ વર્ગોને પ્રતિનિધિત્વ મળે તેનું ધ્યાન રાખે છે.
રાષ્ટ્રીય ટીમમાં ધાર્મિક વિવિધતાનો પણ સમાવેશ
પાર્ટીના અન્ય એક પદાધિકારીએ જણાવ્યું કે BJPએ સમાજના વિવિધ વર્ગોને પ્રતિનિધિત્વ આપવા માટે હિંદુ નેતાઓ ઉપરાંત એક શીખ, બે ખ્રિસ્તી, એક મુસ્લિમ, એક જૈન અને એક પારસી સભ્યને પણ ટીમમાં સ્થાન આપ્યું છે.
આ રીતે BJPની નવી સંગઠનાત્મક રચના એક તરફ તેના પરંપરાગત ‘સવર્ણ’ આધારની સતત હાજરી દર્શાવે છે, તો બીજી તરફ OBC, SC, ST અને ધાર્મિક લઘુમતી સમુદાયોમાં પાર્ટીના વિસ્તરતા રાજકીય આધારને પણ પ્રતિબિંબિત કરે છે.
આંકડાઓ શું કહે છે?
BJP શાસિત 17 રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓમાં 10 ‘સવર્ણ’, ત્રણ OBC, ત્રણ ST અને એક મૈતેઈ સમુદાયમાંથી છે. રાષ્ટ્રીય મહાસચિવોની આઠ સભ્યોની ટીમમાં છ ‘સવર્ણ’, એક OBC અને એક ST નેતા છે. 13 રાષ્ટ્રીય ઉપાધ્યક્ષોમાં સાત ‘સવર્ણ’, બે OBC, એક ST, એક SC, એક મુસ્લિમ અને એક શીખ નેતા છે.
આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે BJPની સામાજિક પહોંચ છેલ્લા દાયકામાં ચોક્કસપણે વિસ્તરી છે, પરંતુ પાર્ટીના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંગઠનાત્મક અને સત્તાકીય પદોમાં ‘સવર્ણ’ નેતાઓનું પ્રભુત્વ હજુ પણ એક મહત્વપૂર્ણ રાજકીય હકીકત છે.
