Amnesty International Delhi Protest Report: એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે 20 જુલાઈના દિલ્હીના ‘ચલો સંસદ’ માર્ચ દરમિયાન પોલીસ અને સુરક્ષા દળોની કાર્યવાહી અંગે ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. 24 ઓગસ્ટે જાહેર કરાયેલા સંગઠનના નવા અહેવાલ મુજબ, પ્રદર્શન દરમિયાન પેલેટ ફાયરિંગ શોટગન, ટિયર ગેસ, લાઠીઓ અને ઇલેક્ટ્રિક શોક ઉપકરણોના ઉપયોગના દૃશ્ય પુરાવા મળ્યા છે. એમનેસ્ટીનું કહેવું છે કે વીડિયો, તસવીરો અને પ્રત્યક્ષદર્શીઓના નિવેદનોની તપાસમાં બળપ્રયોગ જરૂરી કરતાં વધારે અને સંભવિત રીતે ગેરકાયદેસર હોવાના સંકેતો મળે છે.
જંતર-મંતરથી કનોટ પ્લેસ સુધી વીડિયો તપાસાયા
એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલની એવિડન્સ લેબે 20 જુલાઈના 17 વીડિયોની ચકાસણી કરી છે. આ વીડિયો જંતર-મંતર, સંસદ માર્ગ અને કનોટ પ્લેસ આસપાસના વિસ્તારોના હોવાનું જણાવાયું છે. તપાસમાં દિલ્હી પોલીસ ઉપરાંત રેપિડ એક્શન ફોર્સ અને સેન્ટ્રલ રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સના જવાનોની પણ ઓળખ કરવામાં આવી છે. આ સિવાય બિહારના સિવાનમાં 24 જુલાઈએ બનેલા બે વીડિયોની પણ તપાસ કરવામાં આવી હતી.
પેલેટ શોટગનના ઉપયોગનો આરોપ
એમનેસ્ટીએ એવા બે વીડિયોની પુષ્ટિ કરી છે જેમાં RAFનો એક અધિકારી કનોટ પ્લેસ અને સંસદ માર્ગના ચોરાહા પાસે ભીડ તરફ પેલેટ શોટગન ચલાવતો જોવા મળે છે. અન્ય બે વીડિયોમાં પ્રદર્શનકારીઓના શરીર પર બર્ડશોટ જેવા નાના ધાતુના છરાઓથી થયેલી ઇજાઓ દેખાતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. એક ઘાયલ પ્રદર્શનકારીએ જણાવ્યું કે શરૂઆતમાં ટિયર ગેસનો ઉપયોગ થયો હતો અને બાદમાં કોઈ સ્પષ્ટ ચેતવણી વિના પેલેટ ફાયરિંગ કરવામાં આવ્યું. તેના શરીર પર આશરે 25થી 30 છરાઓના ઘા થયાનું તેણે જણાવ્યું હતું.
એમનેસ્ટીનું કહેવું છે કે બર્ડશોટ અનિયંત્રિત રીતે ફેલાઈ શકે છે અને તેથી તેનો ઉપયોગ પ્રદર્શનકારીઓ ઉપરાંત આસપાસના લોકોને પણ ગંભીર ઈજા પહોંચાડી શકે છે. સંગઠને ભીડ નિયંત્રણ માટે આવા હથિયારના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધની માંગ કરી છે.
બળપ્રયોગ પહેલાં ચેતવણી અંગે સવાલ
એમનેસ્ટીએ બ્યુરો ફોર પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટની ભીડ નિયંત્રણ સંબંધિત સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસીજરનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે ઓછા ઘાતક અથવા ઘાતક બળપ્રયોગ પહેલાં શક્ય હોય ત્યાં સુધી પ્રદર્શનકારીઓને ચેતવણી આપવી જોઈએ. આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો પણ પહેલા અહિંસક પદ્ધતિઓ અપનાવવાની તરફેણ કરે છે. બીજી તરફ દિલ્હી પોલીસે પેલેટથી ઈજાના અહેવાલોને સોશિયલ મીડિયા પર ખોટા અને ભ્રામક ગણાવ્યા હતા. જોકે વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ પેલેટથી ઘાયલ થયેલા એક યુવકને પોતાની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં રજૂ કર્યો હતો અને બાદમાં આ મામલે ફરિયાદ અને FIRને લઈને વિવાદ પણ થયો હતો.
પ્લાસ્ટિક અને મેટલ પેલેટના ઉપયોગનો દાવો
એમનેસ્ટીએ ધ હિંદુના અહેવાલનો હવાલો આપીને જણાવ્યું કે 20 જુલાઈની સાંજે RAFની એક યુનિટે DCPના આદેશ પર પ્લાસ્ટિક પેલેટવાળા બે બેલિસ્ટિક કારતૂસ ચલાવ્યા હતા. આ ઉપરાંત 55 નોન-ઇલેક્ટ્રિકલ અને 15 ઇલેક્ટ્રિકલ ક્રાઉડ-કંટ્રોલ શેલ તથા પાંચ ટિયર ગેસ ગ્રેનેડના ઉપયોગની માહિતી પણ આપવામાં આવી છે. સંગઠનના જણાવ્યા મુજબ, CRPFની આંતરિક તપાસમાં RAF દ્વારા ઓછામાં ઓછા સાત રાઉન્ડ એવા એમ્યુનિશનના ઉપયોગની વાત સામે આવી જેમાં ધાતુના છરા હતા. RTIથી મળેલી માહિતી અનુસાર ઓછામાં ઓછા 10 લોકો પેલેટથી ઘાયલ થયા હતા.
શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ પર લાઠીચાર્જનો આરોપ
એમનેસ્ટીએ આઠ વીડિયોની તપાસ કરી છે જેમાં દિલ્હી પોલીસ અને RAFના જવાનો પ્રદર્શનકારીઓ પર લાઠીઓ ચલાવતા દેખાય છે. સંગઠનના જણાવ્યા અનુસાર, એક વીડિયોમાં એક વ્યક્તિ જમીન પર પડેલો હોવા છતાં તેના પર લાઠીઓ વરસાવવામાં આવે છે. કેટલાક વીડિયોમાં સાદા કપડાંમાં રહેલા લોકો પણ પ્રદર્શનકારીઓને મારતા દેખાય છે. એમનેસ્ટીએ લાંબી અને લવચીક લાઠીઓના ઉપયોગ સામે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો છે અને કહ્યું છે કે આવી લાઠીઓ ગંભીર ઈજાનું જોખમ વધારી શકે છે.
ઇલેક્ટ્રિક શોક ઉપકરણનો પણ મુદ્દો
એક વીડિયોની તપાસમાં RAFના એક અધિકારી દ્વારા શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારી પર ઇલેક્ટ્રિક શોક બેટનનો ઉપયોગ કરાતો દેખાય છે. એમનેસ્ટીનું કહેવું છે કે આવા સીધા સંપર્કવાળા ઉપકરણો ભારે પીડા અને ગંભીર શારીરિક તથા માનસિક નુકસાનનું કારણ બની શકે છે. સંગઠને આવા ઉપકરણોના કાયદો-વ્યવસ્થા દરમિયાન ઉપયોગ પર પ્રતિબંધની માંગ કરી છે.
સિવાનમાં AK-ટાઇપ રાઇફલથી ફાયરિંગનો આરોપ
એમનેસ્ટીની તપાસમાં બિહારના સિવાનના બે વીડિયો પણ સામેલ છે. તેમાં પોલીસ અધિકારી પ્રદર્શનકારીઓ તરફ AK-ટાઇપ અસોલ્ટ રાઇફલથી ફાયરિંગ કરતો દેખાય છે. સંગઠનનું કહેવું છે કે આવા જીવલેણ હથિયારનો ઉપયોગ માત્ર ત્યારે જ યોગ્ય ગણાય જ્યારે કોઈના જીવન અથવા ગંભીર ઈજાનો તાત્કાલિક ખતરો હોય અને અન્ય કોઈ વિકલ્પ ન હોય. એમનેસ્ટીના જણાવ્યા મુજબ, સિવાનમાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ લોકો ઘાયલ થયા હતા, જેમાં એક રાહદારી પણ સામેલ હતો.
પોલીસનો બચાવ અને સુપ્રીમ કોર્ટની સમિતિ
દિલ્હી પોલીસનું કહેવું છે કે 20 જુલાઈના પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસકર્મીઓ અને પ્રદર્શનકારીઓ સહિત 400થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા હતા. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ પ્રદર્શન શરૂઆતમાં શાંતિપૂર્ણ હતું, પરંતુ બાદમાં કથિત અસામાજિક અને ગુનાહિત તત્વોના કારણે સ્થિતિ બગડી હતી. પોલીસે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પોતાની કાર્યવાહીનો બચાવ કરતાં કહ્યું હતું કે મહત્તમ સંયમ જાળવીને જરૂરી ન્યૂનતમ બળનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. બીજી તરફ, સુપ્રીમ કોર્ટે પોલીસ કાર્યવાહી સાથે જોડાયેલા આરોપોની તપાસ માટે પાંચ સભ્યોની સમિતિ રચવાનો નિર્ણય લીધો છે.
ઇન્ટરનેટ બંધ અને પ્રતિબંધો અંગે પણ સવાલ
એમનેસ્ટીએ પ્રદર્શન પહેલાં લેવામાં આવેલા વહીવટી પગલાં પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે. સંગઠન અનુસાર, ‘ચલો સંસદ’ માર્ચને મંજૂરી આપવામાં આવી નહોતી, કેટલાક વિસ્તારોમાં ઇન્ટરનેટ બંધ કરવામાં આવ્યું, પાંચથી વધુ લોકોના એકત્ર થવા પર પ્રતિબંધ મૂકાયો, અનેક મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ કરાયા અને મધ્ય દિલ્હીમાં બેરિકેડિંગ કરવામાં આવ્યું. એમનેસ્ટીનું કહેવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર કાયદા હેઠળ શાંતિપૂર્ણ સભાના અધિકારને માત્ર પૂર્વ મંજૂરીની શરત સાથે બાંધવો યોગ્ય નથી.
નિષ્પક્ષ તપાસની એમનેસ્ટીની માંગ
એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ડિયાના બોર્ડના અધ્યક્ષ આકાર પટેલે કહ્યું કે અધિકારીઓએ શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનના અધિકારને સુરક્ષિત કરવાને બદલે સંચાર અને પરિવહન પર નિયંત્રણો લાદ્યા અને ત્યારબાદ બળનો ઉપયોગ કર્યો. સંગઠને દિલ્હી અને સિવાનમાં પોલીસ દ્વારા પેલેટ, ટિયર ગેસ, લાઠી, ઇલેક્ટ્રિક શોક ઉપકરણો અને આગ્નેયાસ્ત્રોના ઉપયોગની તાત્કાલિક, નિષ્પક્ષ અને અસરકારક તપાસની માંગ કરી છે. હવે આ સમગ્ર મામલામાં મુખ્ય સવાલ એ છે કે પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલો બળપ્રયોગ કાયદાકીય નિયમો અને શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનના અધિકારની મર્યાદામાં હતો કે નહીં.
