Government bungalows expenditure: દિલ્હીના લુટિયન્સ વિસ્તારમાં આવેલા ઐતિહાસિક સરકારી બંગલાઓની જાળવણી હવે સરકાર માટે સતત મોંઘી સાબિત થઈ રહી છે. લગભગ એક સદી જૂના આ બંગલાઓની મરામત, સજાવટ અને જાળવણી પાછળ 2025-26 દરમિયાન ₹92.35 કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે. આ રકમ 2014-15માં થયેલા ₹27.47 કરોડના ખર્ચની સરખામણીમાં ત્રણ ગણાથી પણ વધારે છે. માહિતીના અધિકાર હેઠળ મળેલી માહિતી પરથી સરકારી આવાસોની જાળવણી પાછળ વધતા ખર્ચનો આ ટ્રેન્ડ સામે આવ્યો છે.

2014થી 2026 વચ્ચે ₹547.68 કરોડનો ખર્ચ

પીટીઆઈ દ્વારા RTI હેઠળ મેળવવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, 2014-15થી 2025-26 વચ્ચે કેન્દ્રીય મંત્રીઓના સરકારી આવાસોની મરામત, સજાવટ અને જાળવણી પાછળ કુલ ₹547.68 કરોડ ખર્ચવામાં આવ્યા છે. આ તમામ કામગીરીની જવાબદારી કેન્દ્રીય લોક નિર્માણ વિભાગ એટલે કે CPWDની છે. વિભાગ સરકારી બંગલાઓની નિયમિત જાળવણી ઉપરાંત જરૂરી મરામત, માળખાકીય સુધારા અને અન્ય સંબંધિત કામો પણ કરે છે.

આંકડાઓ દર્શાવે છે કે 2025-26 દરમિયાન થયેલો ₹92.35 કરોડનો ખર્ચ 2014 પછીનો સૌથી વધુ વાર્ષિક ખર્ચ છે. એટલે કે આ ઐતિહાસિક બંગલાઓની જાળવણી માટે સરકારી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે અને છેલ્લા એક દાયકાથી વધુ સમય દરમિયાન આ ખર્ચ સતત મહત્વનો બન્યો છે.

જૂના બંગલાઓની ઉંમર બની મોટું કારણ

સરકારી અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, આ વધતા ખર્ચ પાછળ માત્ર મોંઘવારી જ જવાબદાર નથી. લુટિયન્સ દિલ્હીના મોટા ભાગના બંગલાઓ 80થી 100 વર્ષ જૂના થઈ ચૂક્યા છે. સમય જતાં આ ઇમારતોમાં અનેક પ્રકારની તૂટફૂટ અને જાળવણી સંબંધિત સમસ્યાઓ ઊભી થતી રહે છે. મોટા ભૂખંડો પર બનેલા આ જૂના મકાનોમાં બાંધકામની વિશેષતાઓ અને વિશાળ ખુલ્લી જગ્યાઓને કારણે પણ નિયમિત જાળવણી જરૂરી બને છે.

એક CPWD અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે આમાંથી મોટાભાગના બંગલાઓ 80, 90 અથવા લગભગ 100 વર્ષ જૂના છે. કેટલાક બંગલાઓ માળખાકીય રીતે અસુરક્ષિત પણ બની ગયા હોવાનું જણાવાયું છે. આવી સ્થિતિમાં તેમની સ્થિતિ સુધારવા માટે સામાન્ય મરામત ઉપરાંત વધુ મોટા પાયે કામ કરવાની જરૂર પડે છે.

ભેજથી લઈને વીજળી અને પાઇપલાઇન સુધીની સમસ્યાઓ

CPWDના અધિકારીઓએ આ સરકારી બંગલાઓની જાળવણીમાં આવતી અનેક મુશ્કેલીઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમાં ભેજની સમસ્યા, ઉધઈ લાગવી, જૂના થઈ ગયેલા વીજ ઉપકરણો, પાઇપલાઇનમાં ખામી અને સમયાંતરે જરૂરી બનતી વિવિધ મરામતોનો સમાવેશ થાય છે.

આવી સમસ્યાઓ માત્ર ઇમારતની સુંદરતા સાથે જોડાયેલી નથી, પરંતુ તેની સુરક્ષા અને ઉપયોગિતા સાથે પણ સંબંધિત છે. જૂની ઇમારતોમાં વીજળીની વ્યવસ્થા, પાણીની પાઇપલાઇન અને અન્ય સુવિધાઓને સમયાંતરે બદલવાની અથવા સુધારવાની જરૂર પડી શકે છે. પરિણામે જાળવણીનો ખર્ચ પણ વધતો જાય છે.

1912થી 1930 વચ્ચે બન્યા હતા આ બંગલાઓ

લુટિયન્સ દિલ્હી વિસ્તારનો વિકાસ બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન નવી દિલ્હીને ભારતની રાજધાની તરીકે વિકસાવવાના ભાગરૂપે કરવામાં આવ્યો હતો. આ વિસ્તારના મોટા ભાગના બંગલાઓનું નિર્માણ 1912થી 1930 વચ્ચે થયું હતું. તે સમયની સ્થાપત્ય શૈલી અનુસાર વિશાળ ભૂખંડો પર બનાવવામાં આવેલા આ બંગલાઓ આજે પણ દિલ્હીના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સરકારી આવાસોમાં ગણાય છે.

આઝાદી પછી બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન બનાવવામાં આવેલા આ આવાસોનો ઉપયોગ ભારતીય સરકારના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને અન્ય ઉચ્ચ હોદ્દેદારો માટે થવા લાગ્યો. સમય સાથે આ બંગલાઓ દેશના રાજકીય અને વહીવટી તંત્રના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રો સાથે જોડાઈ ગયા.

મંત્રીઓ ઉપરાંત અન્ય VIP માટે પણ આવાસ

આ સરકારી બંગલાઓનો ઉપયોગ માત્ર કેન્દ્રીય મંત્રીઓ માટે જ થતો નથી. લુટિયન્સ વિસ્તારમાં આવેલા આવા અનેક સરકારી આવાસોમાં સાંસદો, વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશો અને ટોચના સૈન્ય અધિકારીઓ સહિત અન્ય ગણમાન્ય વ્યક્તિઓ પણ રહે છે. આ કારણે આ વિસ્તારની ઇમારતોની જાળવણી સરકાર માટે સતત મહત્વનો વિષય બની રહે છે.

સરકારી આવાસોમાં રહેતા ઉચ્ચ હોદ્દેદારોને આપવામાં આવતી સુવિધાઓ અને આ ઐતિહાસિક ઇમારતોની જાળવણી વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પણ પડકારરૂપ છે. એક તરફ આ ઇમારતો દેશના વહીવટી ઇતિહાસનો મહત્વનો ભાગ છે, જ્યારે બીજી તરફ તેમની ઉંમર વધતાં મરામત અને જાળવણીની જરૂરિયાત પણ વધતી જાય છે.

જૂના બંગલાઓને તોડી નવા બનાવવાની ચર્ચા પણ થઈ હતી

ભૂતકાળમાં કેટલાક સરકારી બંગલાઓને તોડી નાખીને તેમની જગ્યાએ નવા બાંધકામ કરવાની યોજનાઓ અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી. જોકે આવી યોજનાઓને સત્તાવાર રીતે જાહેર કરવામાં આવી નહોતી. જૂની ઇમારતોને જાળવી રાખવી કે તેમની જગ્યાએ નવી ઇમારતો ઊભી કરવી તે મુદ્દો ઐતિહાસિક વારસા, માળખાકીય સુરક્ષા અને સરકારી ખર્ચ—ત્રણેય દૃષ્ટિકોણથી મહત્વ ધરાવે છે.

જાળવણી ખર્ચ સામે વારસો અને જવાબદારીનો સવાલ

2025-26માં ₹92.35 કરોડનો ખર્ચ અને 2014-15થી અત્યાર સુધીનો ₹547.68 કરોડનો કુલ ખર્ચ દર્શાવે છે કે લુટિયન્સ દિલ્હીના સરકારી બંગલાઓની જાળવણી સરકાર માટે મોટો નાણાકીય ખર્ચ બની રહી છે. મોંઘવારી અને જૂની ઇમારતોની વધતી મરામત જરૂરિયાતને કારણે આવનારા વર્ષોમાં પણ આ ખર્ચ મહત્વનો રહી શકે છે. હવે ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતા આ બંગલાઓને સુરક્ષિત રાખવા માટે કેટલો ખર્ચ યોગ્ય છે અને સરકારી નાણાંનો વધુ કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ શકે.