Youth Unemployment India: ભારતમાં યુવાનો માટે શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને રોજગારના પ્રશ્નો ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. નીતિ આયોગના અહેવાલમાં 15થી 29 વર્ષની ઉંમરના આશરે 8.7 કરોડ યુવાનો એવા હોવાનું જણાવાયું છે, જેઓ ન તો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે, ન કોઈ પ્રકારની તાલીમ મેળવી રહ્યા છે અને ન તો રોજગારમાં જોડાયેલા છે. આ વર્ગને NEET એટલે કે Not in Education, Employment and Training તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ આંકડો માત્ર બેરોજગારીનો મુદ્દો નથી, પરંતુ યુવાનોમાં ઘટતી તકો અને ભવિષ્ય અંગે ઊભા થતા ગંભીર પ્રશ્નો તરફ પણ સંકેત કરે છે.

સ્કીલ ઇન્ડિયા અને અન્ય યોજનાઓ સામે પરિણામનો સવાલ

2014થી કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા સ્કીલ ઇન્ડિયા, મેક ઇન ઇન્ડિયા અને સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા જેવી યોજનાઓને મોટા સુધારા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. 2015માં સ્કીલ ઇન્ડિયા શરૂ કરતી વખતે 2022 સુધીમાં 40 કરોડ યુવાનોને કૌશલ્ય તાલીમ આપવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે ઉપલબ્ધ સરકારી આંકડાઓ અનુસાર 2014થી અત્યાર સુધી વિવિધ મંત્રાલયો હેઠળ ચાલતી કૌશલ્ય યોજનાઓ દ્વારા આશરે 7.67 કરોડ લોકોને તાલીમ આપવામાં આવી છે. એકલા પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના હેઠળ 1.64 કરોડથી વધુ લોકોને તાલીમ અપાઈ હોવાનું જણાવાયું છે. આ આંકડાઓને જોતા તાલીમની સંખ્યા અને તેના પરિણામે ઊભી થયેલી રોજગારી વચ્ચેના અંતર અંગે સવાલો ઊભા થાય છે.

સ્ટાર્ટઅપની સફળતા સામે રોજગારનો વાસ્તવિક સવાલ

23 ઓગસ્ટે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ અંતરિક્ષ ક્ષેત્રના 20 સ્ટાર્ટઅપના CEO સાથે બેઠક કરી હતી. સરકાર દ્વારા 21,000થી વધુ સ્ટાર્ટઅપને માન્યતા આપવામાં આવી હોવાનું જણાવાય છે. પરંતુ સંસદમાં કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી જિતિન પ્રસાદ દ્વારા આપવામાં આવેલા આંકડા મુજબ 6,789 માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ બંધ થઈ ચૂક્યા છે. તેથી સ્ટાર્ટઅપની સંખ્યા કરતાં તેમાં કેટલા યુવાનોને સ્થાયી અને યોગ્ય પગારવાળી નોકરી મળી તે વધુ મહત્વનો પ્રશ્ન બની જાય છે.

સ્પેસ સેક્ટર અને ખાનગીકરણ અંગે ચર્ચા

ભારતના અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં ખાનગી કંપનીઓ અને સ્ટાર્ટઅપની ભાગીદારી વધારવામાં આવી રહી છે. ઇસરો દ્વારા રોકેટ ઉત્પાદનનું કામ ખાનગી ક્ષેત્ર તરફ ખસેડવાના નિર્ણયને સ્પર્ધા અને નવી તકો સાથે જોડવામાં આવે છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસ નેતા જયરામ રમેશે ઇસરોના સંસાધનો અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે અને સંસ્થાના 100થી વધુ વૈજ્ઞાનિકોના રાજીનામાનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં આવ્યો છે. આ સાથે 1993થી 2026 દરમિયાન PSLV હેઠળ 64 મિશનના સંદર્ભમાં જાન્યુઆરી 2025થી જાન્યુઆરી 2026 વચ્ચે સતત ત્રણ મિશનની નિષ્ફળતાને લઈને પણ અંતરિક્ષ ક્ષેત્રના પ્રદર્શન પર ચર્ચા થઈ રહી છે.

કાપડ ક્ષેત્રમાં ‘સમર્થ’ યોજના અને રોજગારનું ગણિત

કાપડ ક્ષેત્રને દેશમાં ખેતી પછી મોટા રોજગારદાતા ક્ષેત્રોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. કાપડ મંત્રાલય હેઠળ ‘સમર્થ’ યોજના ચલાવવામાં આવી રહી છે. 11 ઓગસ્ટ 2026ના મંત્રાલયના આંકડા મુજબ આ યોજના હેઠળ આશરે 6.17 લાખ લોકોને તાલીમ આપવામાં આવી છે અને લગભગ 57 હજાર લોકોને રોજગાર મળ્યો છે. યોજના માટે 2017થી ₹1,000 કરોડથી વધુ ખર્ચ થયો હોવાનું જણાવાય છે. આ આંકડા તાલીમ અને રોજગાર વચ્ચેના તફાવત અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. હવે ‘સમર્થ 2.0’ માટે આગામી પાંચ વર્ષમાં ₹2,800 કરોડનું બજેટ રાખીને 15 લાખ લોકોને ઇન્ડસ્ટ્રી-રેડી બનાવવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.

બેરોજગારીનો આંકડો વધુ મોટો હોવાનો દાવો

નીતિ આયોગના અહેવાલમાં 8.7 કરોડ NEET યુવાનો ઉપરાંત આશરે 2 કરોડ એવા બેરોજગાર લોકોનો પણ ઉલ્લેખ છે, જેઓ કામ શોધી રહ્યા છે પરંતુ તેમને રોજગાર મળતો નથી. બંને આંકડાઓને સાથે જોવામાં આવે તો રોજગાર અને તકોનો પ્રશ્ન આશરે 10 કરોડ યુવાનો સુધી પહોંચતો હોવાનું વિશ્લેષણ રજૂ કરવામાં આવે છે. 2024-25ના આર્થિક સર્વે સાથે જોડાયેલા આંકડા મુજબ ગ્રેજ્યુએશન પૂર્ણ કરનારા યુવાનોમાંથી માત્ર 8.25 ટકા જ પોતાની લાયકાતને અનુરૂપ રોજગાર મેળવી શકે છે.

સરકારી પરીક્ષાઓ યુવાનો માટે એકમાત્ર વિકલ્પ બની રહી છે

રોજગારની મર્યાદિત તકો વચ્ચે લાખો યુવાનો સરકારી અને વ્યાવસાયિક પ્રવેશ પરીક્ષાઓ તરફ વળી રહ્યા છે. SSC, UPSC, RRB, JEE અને NEET જેવી પરીક્ષાઓમાં મોટી સંખ્યામાં ઉમેદવારો ભાગ લે છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓ મુજબ SSCમાં આશરે 2 કરોડ, UPSCમાં 5 લાખ, RRBમાં 3.58 કરોડ, JEEમાં 15 લાખ અને NEETમાં 22 લાખ ઉમેદવારો પરીક્ષા આપે છે. આ પરીક્ષાઓની તૈયારી પાછળ પરિવારો દ્વારા મોટી રકમ ખર્ચવામાં આવે છે, પરંતુ સફળ થનારા ઉમેદવારોની સંખ્યા ખૂબ મર્યાદિત રહે છે.

ગિગ વર્ક વધ્યું, પરંતુ ગુણવત્તાયુક્ત રોજગારનો પ્રશ્ન યથાવત

ભારતમાં ગિગ ઇકોનોમી ઝડપથી વધી રહી છે. આશરે સવા કરોડ લોકો ડિલિવરી અને અન્ય ગિગ આધારિત કામ સાથે જોડાયેલા હોવાનું જણાવાય છે. જોકે કુલ કામદારોમાં તેનો હિસ્સો હજુ આશરે 2 ટકા છે. ગિગ વર્કે રોજગારની નવી તક ઊભી કરી છે, પરંતુ તેમાં આવકની સ્થિરતા, સામાજિક સુરક્ષા અને લાંબા ગાળાની કારકિર્દી અંગે પણ પ્રશ્નો છે.

સરકારી નોકરીઓની ખાલી જગ્યાઓ પણ વધી

કેન્દ્ર સરકારની નોકરીઓમાં ખાલી જગ્યાઓ અંગેના આંકડા પણ ચિંતાજનક છે. અહેવાલ મુજબ 2015માં આશરે 4.21 લાખ સરકારી પદો ખાલી હતા, જે 2024માં વધીને 8.24 લાખ થયા. મંજૂર પદોની સરખામણીમાં ખાલી જગ્યાઓનો હિસ્સો 11.5 ટકાથી વધીને 21 ટકા થયો. રેલવેમાં 2015માં ખાલી જગ્યાઓ નહોતી, જ્યારે 2024માં આશરે 2.40 લાખ પદો ખાલી હોવાનું જણાવાયું છે. સરકારી કંપનીઓમાં કોન્ટ્રાક્ટ આધારિત કર્મચારીઓનો હિસ્સો પણ 2015ના 18.6 ટકાથી વધીને 2025માં 49.1 ટકા થયો હોવાનો દાવો છે.

AIથી IT ક્ષેત્રની નોકરીઓ સામે નવો પડકાર

રોજગાર સંકટમાં હવે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ પણ મહત્વનું પરિબળ બની રહ્યું છે. 13 ઓગસ્ટના ફાઇનાન્શિયલ ટાઇમ્સના અહેવાલમાં TCSના પૂર્વ ચેરમેન એન. ચંદ્રશેખરને આગામી ત્રણ વર્ષમાં AIના કારણે ટેક ક્ષેત્રની લગભગ અડધી નોકરીઓ પર અસર થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરી હોવાનું જણાવાયું છે. ICRIERના સર્વે આધારિત અહેવાલમાં 55 ટકા IT કંપનીઓમાં છેલ્લા બે વર્ષ દરમિયાન એન્ટ્રી લેવલની નોકરીઓ ઘટી હોવાનું સામે આવ્યું છે. નીતિ આયોગે પણ 2031 સુધીમાં ટેક નોકરીઓમાં આશરે એક ચોથાઈ ઘટાડાની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે.

મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ચિપ સેક્ટર પણ પડકારમાં

ભારતમાં મેન્યુફેક્ચરિંગનો GDPમાં હિસ્સો લાંબા સમયથી આશરે 15 ટકાની આસપાસ રહ્યો છે. ચિપ સેક્ટરમાં ભારત ચીન અને તાઇવાનની સરખામણીમાં પાછળ હોવાનો મુદ્દો પણ ઉઠી રહ્યો છે. વિશ્લેષણ અનુસાર ભારતમાં ચિપ સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કરવા માટે આશરે 100 લાખ ડોલર સુધીનો ખર્ચ થઈ શકે છે, જ્યારે ચીનમાં સમાન પ્રકારની કંપની આશરે 20 લાખ ડોલરમાં શરૂ થઈ શકે છે. આ ખર્ચના તફાવતને કારણે વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં ભારત સામે મોટો પડકાર ઊભો થાય છે.

માત્ર સ્કીલ નહીં, સમગ્ર અર્થતંત્રમાં રોકાણ જરૂરી

રોજગારની સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર કૌશલ્ય તાલીમ વધારવાથી આવી શકે નહીં. અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે ઉત્પાદન, વીજળી, પરિવહન, રસ્તા, પાણી અને અન્ય મૂળભૂત માળખામાં રોકાણ સાથે ખાનગી ક્ષેત્રનું રોકાણ વધારવું જરૂરી છે. બિહારમાં 1,700 કૌશલ્ય વિકાસ કેન્દ્રો બંધ કરવાના અહેવાલો પણ તાલીમ વ્યવસ્થાની જમીની સ્થિતિ અંગે સવાલ ઊભા કરે છે.

યુવાનો માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન રોજગારનો

મુદ્રા લોનને 11 વર્ષ પૂર્ણ થયા હોવા છતાં નાના ઉદ્યોગોને કેટલા પ્રમાણમાં લાંબા ગાળાની રોજગારી મળી તેનો વ્યાપક અને સ્પષ્ટ અભ્યાસ જાહેર ચર્ચામાં હજુ પણ મહત્વનો મુદ્દો છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ સરકારની રોજગાર નીતિઓની ટીકા કરી છે. જુલાઈના PLFSના આંકડા મુજબ યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર 15.6 ટકા હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે 20થી 29 વર્ષની વયના ગ્રેજ્યુએટ યુવાનોમાં બેરોજગારીનો દર 67 ટકા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.

આ સમગ્ર સ્થિતિ દર્શાવે છે કે ભારતના યુવાનો માટે પડકાર માત્ર શિક્ષણ કે તાલીમનો નથી. તાલીમ બાદ યોગ્ય નોકરી, યોગ્ય પગાર, સ્થિર કારકિર્દી અને નવી ટેકનોલોજીના યુગમાં રોજગારની સુરક્ષા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. 8.7 કરોડ યુવાનોનું શિક્ષણ, તાલીમ અને રોજગારથી બહાર હોવું સરકાર, ઉદ્યોગ અને સમાજ માટે એક મોટો સંકેત છે કે રોજગાર સર્જનને માત્ર યોજનાઓ અને જાહેરાતોથી નહીં, પરંતુ માપી શકાય તેવા પરિણામો સાથે જોવાની જરૂર છે.