Justice Ujjwal Bhuyan: સુપ્રીમ કોર્ટના જજ જસ્ટિસ ઉજ્જ્વલ ભુઇયાંએ લોકશાહી વ્યવસ્થામાં પ્રશ્ન પૂછવા અને અસંમતિ વ્યક્ત કરવાના અધિકારને મહત્વપૂર્ણ ગણાવતા કહ્યું છે કે અલગ મત ધરાવનારા વિદ્યાર્થીઓને માત્ર તેમના વિચારો માટે ધમકાવવું કે સજા કરવી બંધારણની ભાવનાની વિરુદ્ધ છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે લોકશાહીમાં સવાલ કરવો કોઈ બળવો નથી, પરંતુ નાગરિકની સ્વતંત્રતા, જવાબદારી અને સક્રિય લોકશાહી ભાગીદારીનો આવશ્યક હિસ્સો છે.
રાષ્ટ્રીય કાયદા યુનિવર્સિટી, દિલ્હી એટલે કે NLU દિલ્હી ખાતે યોજાયેલા LLM દીક્ષાંત સમારોહમાં સંબોધન દરમિયાન જસ્ટિસ ભુઇયાંએ યુનિવર્સિટીઓની ભૂમિકા અંગે પણ વિસ્તૃત વાત કરી. તેમના મતે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ એવી જગ્યાઓ હોવી જોઈએ જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ કોઈ ડર વગર પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરી શકે, મુશ્કેલ પ્રશ્નો પૂછી શકે અને લાંબા સમયથી સ્વીકારવામાં આવેલા વિચારોને પણ પડકારી શકે.
પ્રશ્ન પૂછવો લોકશાહીની ઓળખ
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ પોતાના ભાષણમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે લોકશાહીની તાકાત એકસરખા વિચારોમાં નહીં, પરંતુ જુદા-જુદા વિચારોને સ્થાન આપવાની ક્ષમતામાં રહેલી છે. તેમણે કહ્યું કે વિદ્યાર્થીઓ માત્ર અલગ અભિપ્રાય ધરાવે છે અથવા સવાલ કરે છે એટલા માટે તેમની સામે દંડાત્મક પગલાં લેવાનું યોગ્ય નથી. આવી કાર્યવાહી બંધારણીય અધિકારોના દુરુપયોગ સમાન બની શકે છે.
તેમણે સમજાવ્યું કે લોકશાહી સમાજમાં નાગરિકો સત્તા, સંસ્થાઓ અને સ્થાપિત વ્યવસ્થાઓ સામે પ્રશ્નો ઉઠાવી શકે છે. જો પ્રશ્ન પૂછવાની પ્રક્રિયાને જ બળવો માનવામાં આવે અથવા અસંમતિને દબાવવામાં આવે, તો અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને લોકશાહી ભાગીદારી બંને નબળી પડે છે.
NALSAR વિવાદ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ નિવેદન
જસ્ટિસ ભુઇયાંનું આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે હૈદરાબાદની NALSAR યુનિવર્સિટી ઑફ લૉ સાથે જોડાયેલો વિદ્યાર્થી વિવાદ ચર્ચામાં રહ્યો હતો. થોડા સમય પહેલાં NALSARના વિદ્યાર્થીઓએ CJI જસ્ટિસ સૂર્યકાંતને દીક્ષાંત સમારોહમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે આમંત્રિત કરવાના નિર્ણય સામે વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો.
વિદ્યાર્થીઓએ જંતર-મંતર પર થયેલા વિદ્યાર્થી આંદોલનો અંગે CJI દ્વારા કરવામાં આવેલી કેટલીક ટિપ્પણીઓ સામે અસંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. ત્યારબાદ બાર કાઉન્સિલ ઑફ ઇન્ડિયા એટલે કે BCI તરફથી રાજ્ય બાર કાઉન્સિલોને પત્ર મોકલી NALSARના 2026 બેચના વિદ્યાર્થીઓની નોંધણી ન કરવા અંગે સૂચના આપવામાં આવી હતી.
આ નિર્ણય સામે ભારે પ્રતિક્રિયા જોવા મળી હતી. ત્યારબાદ BCIએ પોતાનો પત્ર પાછો ખેંચી લીધો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો સામે કોઈ દંડાત્મક કાર્યવાહી ન થાય તે અંગે નિર્દેશ આપ્યો હતો.
NLSIUમાં પણ સામે આવ્યો વિરોધ
NALSARની ઘટના બાદ બેંગલુરુ સ્થિત National Law School of India University એટલે કે NLSIUમાં પણ સમાન પ્રકારનો વિવાદ સામે આવ્યો હતો. અહીં કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ દીક્ષાંત સમારોહમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને BCIના અધ્યક્ષની પ્રસ્તાવિત હાજરી સામે વિરોધ નોંધાવ્યો હતો.
આ ઘટનાક્રમ વચ્ચે યુનિવર્સિટીએ ‘અનિવાર્ય પરિસ્થિતિઓ’નો ઉલ્લેખ કરીને દીક્ષાંત સમારોહ રદ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. વિદ્યાર્થીઓને ડિગ્રી ઇન એબ્સેન્ટિયા આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. આ ઘટનાઓએ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં વિદ્યાર્થી અસંમતિ, વિરોધના અધિકાર અને સંસ્થાકીય સ્વાયત્તતા અંગે ચર્ચાને વધુ તીવ્ર બનાવી છે.
બંધારણ એકસરખી વિચારસરણીની માંગ કરતું નથી
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ પોતાના સંબોધનમાં ભારતીય બંધારણની વિવિધતાને સ્વીકારતી ભાવના પર ભાર મૂક્યો. તેમણે જણાવ્યું કે બંધારણનો હેતુ દરેક વ્યક્તિને એકસરખું વિચારવા માટે મજબૂર કરવાનો નથી. તેના બદલે જુદી માન્યતાઓ, વિચારો અને દૃષ્ટિકોણ ધરાવતા લોકો સમાન સન્માન સાથે લોકશાહી પ્રક્રિયામાં ભાગ લઈ શકે તેવું માળખું બંધારણ આપે છે.
તેમના મતે લોકશાહી ત્યારે મજબૂત બને છે જ્યારે વિરોધી મતને પણ સાંભળવાની અને તેને સન્માન આપવાની સંસ્કૃતિ વિકસે. જો કોઈ એક વિચારધારાને જ સ્વીકાર્ય માનવામાં આવે અને અન્ય વિચારોને દબાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે તો લોકશાહી વ્યવસ્થાની મૂળ ભાવનાને નુકસાન પહોંચે છે.
અસંમતિ માટે જગ્યા ન હોય તો સ્વતંત્રતાનો અર્થ શું?
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ અસંમતિને લોકશાહી વ્યવસ્થાનો સ્વાભાવિક ભાગ ગણાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે સમાજમાં અલગ મત વ્યક્ત કરવા માટે જગ્યા હોવી જરૂરી છે. કોઈ વ્યક્તિ સત્તા અથવા પ્રચલિત વિચાર સામે સવાલ કરે ત્યારે તેને તરત જ વિરોધી કે અપરાધી તરીકે જોવાની માનસિકતા લોકશાહી માટે યોગ્ય નથી.
તેમણે અસહિષ્ણુતાને પણ ગંભીર મુદ્દો ગણાવ્યો અને કહ્યું કે અસહિષ્ણુતા હિંસાના એક સ્વરૂપ તરીકે કામ કરી શકે છે. ભારતને બુદ્ધ અને મહાત્મા ગાંધીની ભૂમિ ગણાવતા તેમણે અહિંસા, સહિષ્ણુતા અને સંવાદના મૂલ્યોને મહત્વ આપ્યું. તેમના અનુસાર કોઈ વ્યક્તિની અસંમતિને સ્વીકારવાને બદલે તેને ચૂપ કરાવવાની અથવા સજા કરવાની વૃત્તિ બંધારણીય મૂલ્યોને નબળા પાડે છે.
યુનિવર્સિટીઓ બને સ્વતંત્ર વિચારના કેન્દ્ર
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ યુનિવર્સિટીઓને માત્ર ડિગ્રી મેળવવાની જગ્યા તરીકે જોવાની માનસિકતા સામે પણ વાત કરી. તેમના મતે યુનિવર્સિટીઓમાં વિદ્યાર્થીઓને તર્ક, ચર્ચા અને પ્રશ્નોના માધ્યમથી વિચારવાની ક્ષમતા વિકસાવવાની તક મળવી જોઈએ.
તેમણે કહ્યું કે સ્થાપિત વિચારને માત્ર એટલા માટે સ્વીકારી લેવો જોઈએ નહીં કે તે લાંબા સમયથી સ્વીકારવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ મુશ્કેલ, અસ્વસ્થ કરનારા અને પડકારજનક પ્રશ્નો પૂછવામાં સંકોચ અનુભવવો જોઈએ નહીં. શિક્ષણનું એક મહત્વપૂર્ણ કાર્ય જ વિદ્યાર્થીઓમાં સ્વતંત્ર વિચારશક્તિ વિકસાવવાનું છે.
કાયદાના વિદ્યાર્થીઓની જવાબદારી પણ મહત્વપૂર્ણ
જસ્ટિસ ભુઇયાંએ કાયદાના વિદ્યાર્થીઓ અને કાયદા વ્યવસાય સાથે જોડાયેલા લોકોની જવાબદારી પર પણ ભાર મૂક્યો. તેમણે કહ્યું કે કાયદો સમજવો માત્ર તેની કલમો અને જોગવાઈઓ જાણવાથી પૂરતો નથી. કાયદાની પાછળ રહેલા બંધારણીય મૂલ્યોને સમજવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
સ્વતંત્રતા, સમાનતા, ગૌરવ અને ન્યાય જેવા મૂલ્યો ભારતીય બંધારણના મૂળ આધાર છે. વકીલો, ન્યાયવિદો, શિક્ષણવિદો અને કાયદાના વિદ્યાર્થીઓએ મતભેદ કે સંઘર્ષની પરિસ્થિતિમાં પણ આ મૂલ્યોનું રક્ષણ કરવાની જવાબદારી નિભાવવી જોઈએ.
જસ્ટિસ ભુઇયાંના આ સંદેશનો વ્યાપ માત્ર યુનિવર્સિટી કેમ્પસ સુધી મર્યાદિત નથી. તેમણે લોકશાહીમાં સત્તા અને નાગરિક વચ્ચેના સંબંધની મૂળભૂત વાત તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર, અસંમતિ વ્યક્ત કરવાની સ્વતંત્રતા અને અલગ વિચાર ધરાવનારને સન્માન આપવાની સંસ્કૃતિ લોકશાહી વ્યવસ્થાના મહત્વપૂર્ણ આધાર છે. વિદ્યાર્થીઓને સવાલ કરવા બદલ સજા કરવાને બદલે તેમની અસંમતિને સંવાદ અને ચર્ચા દ્વારા સમજવાનો અભિગમ અપનાવવો જોઈએ, કારણ કે મજબૂત લોકશાહીની ઓળખ માત્ર બહુમતીના મતથી નહીં, પરંતુ અસહમત અવાજો માટે રહેલી જગ્યા પરથી પણ થાય છે.
