Justice S Muralidhar: દિલ્હી હાઈકોર્ટના પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને વરિષ્ઠ અધિવક્તા ડૉ. એસ. મુરલીધરે ભારતમાં ન્યાયાધીશોની નિમણૂક પ્રક્રિયા અને ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે કહ્યું કે છેલ્લા 12 વર્ષ દરમિયાન જજોની નિમણૂકની પ્રક્રિયામાં કાર્યપાલિકાનો એવો હસ્તક્ષેપ જોવા મળ્યો છે, જેના માટે ઘણી વખત કોઈ સ્પષ્ટ કારણ સામે આવ્યું નથી. તેમના મતે આ સ્થિતિ ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા માટે ચિંતાનો વિષય છે.
ડૉ. મુરલીધર 28મા ડી.એસ. બોરકર મેમોરિયલ લેક્ચરમાં ‘વિઝન ઑફ ઈન્ડિયા 2047’ વિષય પર સંબોધન કરી રહ્યા હતા. આ દરમિયાન તેમણે કોલેજિયમ વ્યવસ્થાની પારદર્શિતા, જજોની નિમણૂકમાં થતા વિલંબ અને અદાલતોમાં સતત વધી રહેલા કેસોના બોજ જેવા મુદ્દાઓ પર વિગતવાર વાત કરી હતી.
કોલેજિયમનો મૂળ હેતુ અને તેની સામે ઊભા થયેલા સવાલો
ડૉ. મુરલીધરના જણાવ્યા મુજબ કોલેજિયમ વ્યવસ્થાનો મૂળ ઉદ્દેશ ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા જાળવવાનો અને યોગ્ય તથા સક્ષમ ઉમેદવારોની પસંદગી કરવાનો હતો. જોકે, સમય જતાં આ વ્યવસ્થા પણ અનેક સવાલોના ઘેરામાં આવી છે. તેમણે કહ્યું કે હવે એવી ચર્ચા વધી રહી છે કે કોલેજિયમ તેની મૂળ ભાવના અને હેતુને સંપૂર્ણ રીતે સાકાર કરવામાં સફળ રહ્યું નથી.
નિમણૂક પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાનો અભાવ, ઉમેદવારોની પસંદગી માટે સ્પષ્ટ માપદંડનો અભાવ અને વહીવટી સ્તરે થતો લાંબો વિલંબ ન્યાય વ્યવસ્થાને અસર કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, કોલેજિયમ દ્વારા ભલામણ કરવામાં આવેલા નામોને સરકાર તરફથી પરત મોકલવા અથવા લાંબા સમય સુધી મંજૂરી ન આપવાના કિસ્સાઓ પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે.
કોલેજિયમ વ્યવસ્થા કેવી રીતે કામ કરે છે?
કોલેજિયમ એવી વ્યવસ્થા છે જેમાં સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના જજોની નિમણૂક તથા બદલી અંગેની ભલામણ વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશોના સમૂહ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ પ્રણાલી સુપ્રીમ કોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓના આધારે વિકસિત થઈ છે અને તેમાં ન્યાયપાલિકાની ભૂમિકા કેન્દ્રસ્થાને છે.
જોકે સરકારને કોલેજિયમની ભલામણ પરત મોકલવાનો અધિકાર હોય છે, પરંતુ કોલેજિયમ એ જ નામની પુનઃભલામણ કરે તો સામાન્ય રીતે તેની નિમણૂક કરવાની બંધારણીય પરંપરા રહી છે. તેમ છતાં, ભલામણ કરાયેલા નામોને લાંબા સમય સુધી પ્રક્રિયામાં રાખવાના મુદ્દે વારંવાર વિવાદ થયો છે.
ગોપાલ સુબ્રમણ્યમથી સૌરભ કિરપાલ સુધીના ઉદાહરણો
નિમણૂકમાં વિલંબ અથવા સરકારના વાંધાને લઈને કેટલાક મહત્વપૂર્ણ કિસ્સાઓનો ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવે છે. 2014માં સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમે ગોપાલ સુબ્રમણ્યમ સહિત ચાર નામોની સુપ્રીમ કોર્ટના જજ તરીકે ભલામણ કરી હતી. સરકારે અન્ય ત્રણ નામ મંજૂર કર્યા હતા, જ્યારે સુબ્રમણ્યમનું નામ અલગ રાખવામાં આવ્યું હતું. બાદમાં તેમણે પોતાનું નામ પાછું ખેંચી લીધું હતું.
2019માં જસ્ટિસ અકીલ કુરેશીને મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ બનાવવા માટે કોલેજિયમે ભલામણ કરી હતી. અન્ય નામોને મંજૂરી મળી, પરંતુ જસ્ટિસ કુરેશીનું નામ અટકાવવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ તેમને ત્રિપુરા હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ બનાવવામાં આવ્યા. 2010માં અમિત શાહને કસ્ટડીમાં મોકલવાનો આદેશ આપનાર જસ્ટિસ કુરેશી બાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચી શક્યા નહોતા.
સૌરભ કિરપાલના કેસમાં પણ લાંબો વિલંબ ચર્ચામાં રહ્યો. દિલ્હી હાઈકોર્ટ કોલેજિયમે 2017માં તેમના નામની ભલામણ કરી હતી અને સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમે પણ તેને આગળ વધાર્યું હતું. પરંતુ સરકાર તરફથી તેમના વિદેશી નાગરિક પાર્ટનર અને સેક્સ્યુઅલ ઓરિએન્ટેશનને લઈને વાંધા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. વર્ષો સુધી તેમનું નામ પેન્ડિંગ રહ્યું.
જસ્ટિસ કે.એમ. જોસેફ અને અન્ય નિમણૂકોનો મુદ્દો
2018માં જસ્ટિસ કે.એમ. જોસેફનું નામ પણ શરૂઆતમાં સરકાર દ્વારા પરત મોકલવામાં આવ્યું હતું, જોકે બાદમાં તેમની નિમણૂક મંજૂર થઈ હતી. આ ઉપરાંત અનેક હાઈકોર્ટના વકીલોના નામ 2થી 4 વર્ષ સુધી પેન્ડિંગ રહેવાના કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે. કેટલાક ઉમેદવારોએ લાંબા વિલંબ બાદ પોતાનું નામ પાછું ખેંચી લીધું હતું.
2022-23 દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે પણ જજોની નિમણૂક અંગે સરકાર તરફથી થતા લાંબા વિલંબની ટીકા કરી હતી. ડૉ. મુરલીધરની ચિંતા આ જ વ્યાપક પ્રશ્ન સાથે જોડાયેલી છે કે ન્યાયપાલિકામાં ખાલી જગ્યાઓ સમયસર ભરાતી ન હોય તો તેનો સીધો પ્રભાવ ન્યાય આપવાની પ્રક્રિયા પર પડે છે.
‘ખાલી જગ્યાઓ માટે માત્ર મંજૂર પદો વધારવાથી ઉકેલ નહીં આવે’
ડૉ. મુરલીધરે કહ્યું કે દરેક ન્યાયાધીશની નિવૃત્તિની તારીખ પહેલેથી નક્કી હોય છે. આમ છતાં નવા જજોની નિમણૂક સમયસર ન થાય તો હાઈકોર્ટમાં મોટી સંખ્યામાં જગ્યાઓ ખાલી રહે છે. તેમના અનુસાર માત્ર ન્યાયાધીશોના મંજૂર પદોની સંખ્યા વધારવાથી સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં. નિમણૂક પ્રક્રિયા ઝડપી અને અસરકારક બનાવવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
પેન્ડિંગ કેસો માટે જજોને એકલા જવાબદાર ન ગણવા જોઈએ
અદાલતોમાં વધતા પેન્ડિંગ કેસ અંગે પણ ડૉ. મુરલીધરે મહત્વપૂર્ણ વાત કરી. તેમણે કહ્યું કે કેસોના બેકલોગ માટે માત્ર ન્યાયાધીશોને જવાબદાર ગણવું યોગ્ય નથી. ઘણા જજ અત્યંત મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં કામ કરીને મોટી સંખ્યામાં કેસોનો નિકાલ કરી રહ્યા છે.
તેમના જણાવ્યા મુજબ પેન્ડિંગ કેસોની સમસ્યા પાછળ ન્યાયાધીશોની અછત ઉપરાંત અનેક વહીવટી અને સરકારી કારણો પણ જવાબદાર છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના નિર્ણયોથી ઊભા થતા વિવાદો, વહીવટી વિલંબ, ધરપકડ અને અન્ય સરકારી પગલાં સામે લોકો અદાલતોનો સંપર્ક કરે છે, જેના કારણે કેસોની સંખ્યા વધે છે.
સરકારી અપીલો અને મુદતો પણ ન્યાયિક બોજ વધારે છે
ડૉ. મુરલીધરે સરકારી વિભાગોની કામગીરી પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા. તેમણે કહ્યું કે ઘણી વખત સરકારો નાના કેસોમાં પણ અદાલતના ચુકાદા સામે અપીલ કરે છે. સરકારી વકીલો દ્વારા વારંવાર મુદત માંગવી, સમયસર દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ ન કરાવવા, અધૂરા રેકોર્ડ અને વિભાગો તરફથી સ્પષ્ટ સૂચનાઓનો અભાવ જેવી બાબતો ન્યાયિક પ્રક્રિયાને ધીમી બનાવે છે.
તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ન્યાયપાલિકાને અસરકારક બનાવવા માટે માત્ર જજોની સંખ્યા વધારવી પૂરતી નથી. નિમણૂક પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા, ઝડપ અને જવાબદારી વધારવાની સાથે સરકારોએ પણ એવા નિર્ણયો લેવા પડશે જે બિનજરૂરી કેસબાજી ઘટાડે.
ડૉ. મુરલીધરના સંદેશનો મુખ્ય સાર એ રહ્યો કે ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા જાળવવા માટે જજોની નિમણૂકમાં બિનજરૂરી કાર્યપાલિકાના હસ્તક્ષેપથી બચવું જરૂરી છે. સાથે જ ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં રહેલી ખામીઓને દૂર કરીને લોકોનો ન્યાયપાલિકા પરનો વિશ્વાસ વધુ મજબૂત કરવો એ પણ આગામી વર્ષોમાં મહત્વપૂર્ણ પડકાર રહેશે.
