Jitan Ram Manjhi vs Chirag Paswan: બિહારની રાજનીતિમાં અનામતના મુદ્દે NDAના બે મહત્વપૂર્ણ દલિત નેતાઓ વચ્ચે મતભેદ હવે ખુલ્લેઆમ સામે આવી ગયા છે. હિન્દુસ્તાની આવામ મોર્ચા (સેક્યુલર)ના જીતન રામ માંઝી અને લોક જનશક્તિ પાર્ટી (રામ વિલાસ)ના ચિરાગ પાસવાન અનામત નીતિના અલગ-અલગ અભિગમને લઈને સામસામે આવી ગયા છે. બંને NDAના સહયોગી હોવા છતાં આ મુદ્દે તેમની વચ્ચે એટલો તીવ્ર મતભેદ સર્જાયો છે કે હવે એકબીજાના રાજીનામાની માંગ પણ કરવામાં આવી રહી છે.
માંઝી અને ચિરાગ વચ્ચેનો મતભેદ જૂનો
જીતન રામ માંઝી મુસહર સમુદાયમાંથી આવે છે, જેને બિહારના સૌથી પછાત દલિત સમુદાયોમાં ગણવામાં આવે છે. બીજી તરફ, ચિરાગ પાસવાન દુસાધ અથવા પાસવાન સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે દલિતોમાં રાજકીય રીતે વધુ સંગઠિત માનવામાં આવે છે. બંને નેતાઓની રાજકીય પૃષ્ઠભૂમિ અને મતબેંક અલગ હોવાથી અનામત સહિતના મુદ્દાઓ પર તેમના મતભેદ અગાઉ પણ સામે આવતા રહ્યા છે.
ચિરાગના પિતા રામ વિલાસ પાસવાન લાંબા સમય સુધી રાષ્ટ્રીય સ્તરે દલિત રાજનીતિના મોટા નેતા રહ્યા હતા. જ્યારે માંઝીએ મહાદલિત ઓળખ અને સૌથી પછાત દલિત વર્ગોના હિતોને પોતાની રાજનીતિનું કેન્દ્ર બનાવ્યું છે. બિહારમાં મહાદલિત આયોગ અને અનામતની અંદર વિશેષ જોગવાઈઓ અંગે અગાઉથી ચાલતી ચર્ચાએ બંને સમુદાયો વચ્ચેની રાજકીય સ્પર્ધાને વધુ વેગ આપ્યો છે.
પેટાચૂંટણી પછી તણાવમાં વધારો
માંઝી અને ચિરાગ વચ્ચેના સંબંધોમાં 2024ની ચાર બેઠકોની પેટાચૂંટણી દરમિયાન પણ તણાવ જોવા મળ્યો હતો. ઇમામગંજ બેઠક પર માંઝી પરિવાર સાથે જોડાયેલ ઉમેદવાર મેદાનમાં હતો. ચિરાગ પાસવાને અન્ય વિસ્તારોમાં પ્રચાર કર્યો હતો, પરંતુ ઇમામગંજથી દૂર રહ્યા હતા. આ ઘટનાને બંને પક્ષો વચ્ચેના અવિશ્વાસના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી હતી.
પેટાચૂંટણી દરમિયાન કેટલીક દલિત જાતિઓ અનામતનો અન્યની સરખામણીએ વધુ લાભ લઈ રહી હોવાના મુદ્દે પણ ચર્ચા થઈ હતી. માંઝી જૂથ તરફથી આ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે ચિરાગ પાસવાને તેનો વિરોધ કર્યો હતો. આ વિવાદે દલિત મતબેંકમાં વર્ચસ્વ માટે ચાલી રહેલી સ્પર્ધાને વધુ સ્પષ્ટ બનાવી હતી.
NDAમાં સાથે, અનામત પર અલગ રસ્તા
ચિરાગ પાસવાન અને જીતન રામ માંઝી બંને કેન્દ્રની NDA સરકારનો ભાગ છે. ચિરાગ પાસવાન કેન્દ્રમાં ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ ઉદ્યોગ મંત્રી છે, જ્યારે માંઝી પણ કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળમાં મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી ધરાવે છે. માંઝીના પુત્ર સંતોષ કુમાર સુમન બિહાર સરકારમાં મંત્રી છે.
ગઠબંધનના રાજકીય માળખામાં બંને સાથે છે, પરંતુ અનામત અંગે તેમના વિચારો એકબીજાથી વિપરીત છે. ચિરાગનું કહેવું છે કે SC-ST અનામતનો આધાર સામાજિક ભેદભાવ અને ઐતિહાસિક અસ્પૃશ્યતા છે, આર્થિક સ્થિતિ નહીં. તેથી અનામતમાં ક્રીમી લેયર અથવા પેટા વર્ગીકરણ જેવી વ્યવસ્થા લાવવી બંધારણીય ભાવનાને અસર કરી શકે છે.
ચિરાગનો દાવો: અનામત બંધારણીય અધિકાર
ચિરાગ પાસવાન અનામતને ખેરાત નહીં પરંતુ બંધારણ દ્વારા મળેલો અધિકાર ગણાવે છે. તેમની પાર્ટી LJP (રામ વિલાસ) SC-ST અનામતમાં ફેરફારના પ્રસ્તાવનો વિરોધ કરી રહી છે. ચિરાગનું માનવું છે કે સામાજિક ન્યાય માટે બનાવવામાં આવેલી વ્યવસ્થાને આર્થિક માપદંડ સાથે જોડવાથી અનામતનો મૂળ હેતુ નબળો પડી શકે છે.
માંઝી અને સંતોષ સુમન દ્વારા ક્રીમી લેયર તથા પેટા કોટાની તરફેણ કરવામાં આવતા ચિરાગે બંને પાસેથી રાજીનામાની માંગ કરી છે. તેમનો તર્ક છે કે જો તેઓ અનામતના લાભની રચનામાં ફેરફારની માંગ કરી રહ્યા છે, તો તેમણે પહેલા પોતે અનામતનો લાભ છોડવો જોઈએ અને પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપવું જોઈએ.
માંઝીનો વળતો પ્રહાર: સૌથી વંચિત સુધી લાભ પહોંચે
જીતન રામ માંઝી અને સંતોષ સુમન અનામતની સમીક્ષા અને SC-STમાં પેટા વર્ગીકરણની તરફેણ કરી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે બિહારની 22 દલિત જાતિઓમાંથી કેટલીક જ જાતિઓ અનામતના લાભનો મોટો હિસ્સો મેળવી રહી છે, જ્યારે મુસહર જેવી અત્યંત પછાત જાતિઓ હજુ પણ શિક્ષણ અને સરકારી નોકરીઓમાં પાછળ છે.
માંઝીનું કહેવું છે કે અનામતની સમીક્ષા કરવાનો અર્થ અનામત ખતમ કરવાનો નથી. તેમના અનુસાર, હેતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે જે સમુદાયો સૌથી વધુ વંચિત છે તેમને પણ બંધારણીય વ્યવસ્થાનો વાસ્તવિક લાભ મળી શકે. બિહારમાં મુસહર સમુદાયની વસ્તી SC વસ્તીમાં આશરે 4 ટકા જેટલી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે અને તેમનો સામાજિક-આર્થિક વિકાસ હજુ પડકારરૂપ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયથી ચર્ચાને વેગ
2024માં સુપ્રીમ કોર્ટે SC-STની અંદર પેટા વર્ગીકરણને મંજૂરી આપતા રાજ્યોને અનામતના લાભો વધુ ન્યાયપૂર્ણ રીતે વહેંચવાની દિશામાં માર્ગ મોકળો કર્યો હતો. આ ચુકાદા બાદ બિહારમાં પણ પેટા કોટાનો મુદ્દો ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે.
માંઝી જૂથ આ નિર્ણયને પોતાના પક્ષની દલીલ માટે મહત્વપૂર્ણ આધાર માને છે. બીજી તરફ ચિરાગનું જૂથ દલિત સમુદાયની એકતા જાળવવા પર ભાર મૂકે છે અને પેટા વર્ગીકરણથી દલિત મતબેંકમાં વિભાજન થવાની આશંકા વ્યક્ત કરે છે.
અનામત મુદ્દે રાજકીય આક્ષેપો પણ તેજ
આ મુદ્દે બિહારમાં સત્તાધારી ગઠબંધનની અંદર મતભેદ વધતા વિપક્ષને પણ સરકાર પર પ્રહાર કરવાનો મોકો મળ્યો છે. RJD સહિતના વિપક્ષી પક્ષો માંઝી અને ચિરાગ બંનેના વલણ પર સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે. કેટલાક વિપક્ષી નેતાઓનો આરોપ છે કે અનામતનો મુદ્દો રાજકીય લાભ મેળવવા માટે ઉછાળવામાં આવી રહ્યો છે.
બીજી તરફ માંઝી જૂથનું કહેવું છે કે તેઓ અનામત સમાપ્ત કરવાની વાત કરતા નથી, પરંતુ તેનો લાભ સૌથી પછાત અને વંચિત દલિતો સુધી પહોંચે તે માટે વ્યવસ્થામાં ફેરફારની માંગ કરી રહ્યા છે. ચિરાગ જૂથ તેને દલિત એકતા માટે નુકસાનકારક ગણાવી રહ્યું છે.
આગામી ચૂંટણી પહેલાં દલિત મતબેંક મહત્વપૂર્ણ
બિહારની રાજનીતિમાં દલિત મતદારોની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી માંઝી અને ચિરાગ વચ્ચેનો આ વિવાદ માત્ર બે નેતાઓ વચ્ચેનો વ્યક્તિગત મતભેદ નથી. તેની સીધી અસર દલિત મતબેંકના રાજકીય સમીકરણો પર પડી શકે છે.
એક તરફ ચિરાગ પાસવાન પરંપરાગત દલિત એકતા અને બંધારણીય અનામતની રક્ષા પર ભાર મૂકી રહ્યા છે, જ્યારે માંઝી સૌથી પછાત દલિત સમુદાયોને અનામતનો વધુ વાજબી હિસ્સો આપવાની દલીલ કરી રહ્યા છે. બંને NDAમાં હોવા છતાં પોતાના રાજકીય આધારને મજબૂત કરવા માટે અલગ માર્ગ અપનાવી રહ્યા છે.
NDAની એકતા માટે પણ પડકાર
અનામત જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દે બે સહયોગી પક્ષોના નેતાઓ વચ્ચે રાજીનામાની માંગ સુધી પહોંચેલો વિવાદ NDA માટે પણ પડકારરૂપ બની શકે છે. આગામી ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને બંને પક્ષો પોતાના-પોતાના દલિત મતદારોમાં સંદેશ મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરશે.
હાલમાં ચિરાગ પાસવાન અને જીતન રામ માંઝી બંને પોતાના વલણ પર અડગ છે. અનામતની સમીક્ષા, પેટા વર્ગીકરણ, દલિત એકતા અને સૌથી વંચિત સમુદાય સુધી લાભ પહોંચાડવા જેવા મુદ્દાઓ હવે બિહારની રાજનીતિમાં વધુ મહત્વ મેળવશે. આવનારા સમયમાં આ વિવાદ માત્ર NDAની આંતરિક રાજનીતિને જ નહીં, પરંતુ રાજ્યના દલિત મતબેંકના રાજકીય સમીકરણોને પણ અસર કરી શકે છે.
