Denotified Tribes: 29 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ રાજસ્થાનના બાડમેરમાં એક મૃતદેહ સાથે પરિવારજનો અને સમુદાયના લોકો રસ્તા પર ઊભા રહેવા મજબૂર બન્યા હતા. તેમની માંગ નોકરી, વળતર કે અન્ય આર્થિક લાભની નહોતી, પરંતુ મૃતકના અંતિમ સંસ્કાર માટે જમીનની હતી. થોડા સમય પહેલાં દમારામ કાલબેલિયાના મૃત્યુ સમયે પણ આવી જ સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. પરંપરાગત અંતિમ સંસ્કારની જગ્યા વન વિભાગની અનામત જમીન હેઠળ આવતી હોવાથી કાયમી સ્મશાનની વ્યવસ્થા થઈ શકતી નહોતી. પ્રશાસને ત્યારે વિશેષ પરવાનગીથી અંતિમ સંસ્કાર કરાવ્યા હતા અને કાયમી જમીન આપવાનું આશ્વાસન આપ્યું હતું, પરંતુ ફરી મૃત્યુ થતાં સવાલ યથાવત રહ્યો.

જીવન અને મૃત્યુ બંનેમાં સરનામાની સમસ્યા

વિચરતા સમુદાયો માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન માત્ર ગરીબી નથી. ઓળખ, જમીન, આવાસ અને સન્માનનો અભાવ પણ તેમના જીવનને સતત અસુરક્ષિત બનાવે છે. કેટલાક પરિવારોને પોતાના સ્વજનના મૃત્યુના સમાચાર જાહેર કરતાં પણ ભય લાગે છે કે અંતિમ સંસ્કાર માટે જગ્યા નહીં મળે. ઘણી વખત રહેણાંક વિસ્તારની આસપાસ જ અંતિમ વિધિ કરવાની ફરજ પડે છે. એટલે તેમના માટે મૃત્યુ પછીનો શોક પણ વ્યવસ્થાની ચિંતાઓથી ઘેરાયેલો રહે છે.

આ સ્થિતિ બંધારણીય અધિકારો અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જો નાગરિકને જીવનભર પોતાનું સરનામું અને જમીન સાબિત કરવી પડે અને મૃત્યુ પછી પણ અંતિમ સંસ્કાર માટે બે ગજ જમીન માટે સંઘર્ષ કરવો પડે, તો સમાનતા, ગૌરવ અને નાગરિક અધિકારોનો વાસ્તવિક અર્થ શું રહે છે, તે સવાલ સ્વાભાવિક છે.

વિચરતા સમુદાયોએ ભારતની સંસ્કૃતિને સમૃદ્ધ બનાવી

વણઝારા, કાલબેલિયા, નટ, ગાડિયા લોહાર, મદારી, કઠપૂતળી કલાકારો, પશુપાલકો સહિત અનેક વિચરતા અને અર્ધ-વિચરતા સમુદાયો સદીઓથી સ્થળાંતર કરતા રહ્યા છે. તેઓ માત્ર પોતાનું સ્થાન બદલતા નહોતા, પરંતુ ગીત, સંગીત, લોકવાર્તાઓ, ભાષા, હસ્તકલા અને પરંપરાગત જ્ઞાનને પણ એક પ્રદેશથી બીજા પ્રદેશ સુધી લઈ જતા હતા.

રસ્તા અને આધુનિક પરિવહન વ્યવસ્થા વિકસે તે પહેલાં વણઝારા વેપાર અને માલસામાનની હેરફેરમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવતા હતા. ગાડિયા લોહાર ખેતી અને રોજિંદા જીવન માટે જરૂરી સાધનો બનાવતા અને સુધારતા હતા. પશુપાલક સમુદાયો ચરિયાણ અને ઋતુ પ્રમાણે સ્થળાંતર કરતા રહ્યા. કાલબેલિયા, નટ, મદારી અને કઠપૂતળી કલાકારોએ લોકકલા અને લોકસ્મૃતિને પેઢી દર પેઢી જીવંત રાખી.

આ સમુદાયો પાસે પ્રકૃતિ, પશુધન, ઋતુ, જળસ્રોતો, વનસ્પતિ, પરંપરાગત ઉપચાર અને હસ્તકળા અંગેનું વિશાળ અનુભવ આધારિત જ્ઞાન પણ રહ્યું છે. તેમની શાળા ઘણી વખત રસ્તો હતો અને તેમનું શિક્ષણ પેઢીઓના અનુભવથી આગળ વધતું રહ્યું.

1871ના કાયદાથી ‘જન્મજાત ગુનેગાર’નો કલંક

વિચરતા અને વિમુક્ત સમુદાયોના વર્તમાન સંકટને સમજવા માટે ઔપનિવેશિક ઇતિહાસ તરફ જોવું જરૂરી છે. 1871માં બ્રિટિશ સરકારે ક્રિમિનલ ટ્રાઇબ્સ એક્ટ લાગુ કર્યો હતો. આ કાયદા હેઠળ અનેક સમુદાયોને વ્યક્તિગત ગુના વગર તેમની જાતીય ઓળખ અને જન્મના આધારે જ ગુનેગાર તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા. તેમની હિલચાલ પર નજર રાખવામાં આવતી અને પોલીસની દેખરેખ હેઠળ રાખવામાં આવતા.

સ્વતંત્ર ભારતે 1952માં આ કાયદો રદ કર્યો અને આ સમુદાયોને વિમુક્ત જાહેર કર્યા. જોકે કાયદો બદલાયો હોવા છતાં શંકા અને ભેદભાવની માનસિકતા સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ નથી. આજે પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં કોઈ ગુનાની ઘટના બને ત્યારે વિચરતી બસ્તીઓને શંકાની નજરે જોવામાં આવે છે.

અલગ બંધારણીય ઓળખનો અભાવ

વિચરતા, અર્ધ-વિચરતા અને વિમુક્ત સમુદાયોની એક મોટી મુશ્કેલી એ છે કે તેમની એકસરખી રાષ્ટ્રીય શ્રેણી નથી. અલગ-અલગ રાજ્યોમાં કેટલાક સમુદાયો SC, કેટલાક ST અને કેટલાક OBC વર્ગમાં સમાવાયા છે. રાજ્ય બદલાતા તેમની અધિકૃત ઓળખ પણ બદલાઈ શકે છે. આના કારણે સરકારી યોજનાઓ, અનામત અને સામાજિક સુરક્ષાનો લાભ મેળવવામાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય છે.

આ સમુદાયોની વસ્તી દેશની કુલ વસ્તીના 15 ટકાથી વધુ હોવાનું જણાવાય છે. તેથી તેમની અલગ અને સ્પષ્ટ ઓળખ, નીતિ તથા અધિકારો અંગેની માંગ લાંબા સમયથી ચાલી રહી છે.

જમીન અને આવાસનો મૂળભૂત અધિકાર

વિચરતા સમાજનો પરંપરાગત જીવન આધાર ગોચર, ઓરણ, જંગલ અને અન્ય સામૂહિક સંસાધનો સાથે જોડાયેલો હતો. સમય જતાં આ જ જમીન પર તેમના અસ્તિત્વને અતિક્રમણ તરીકે જોવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે.

માર્ચ 2025માં રાજસ્થાનના ભીલવાડા જિલ્લાના ડેલાણા ગ્રામ પંચાયતના કાલાભાટા ગામમાં વિચરતા પરિવારોને હટાવવાની નોટિસ આપવામાં આવી અને બુલડોઝર પણ પહોંચ્યા હતા. વિરોધ બાદ કાર્યવાહી અટકાવવામાં આવી. બીજી તરફ રાજસમંદ જિલ્લામાં ત્રણ ગામોના 42 વિચરતા પરિવારોને પ્રશાસન, કલેક્ટર અને ઓલખાણ ટ્રસ્ટના પ્રયાસોથી રહેણાંક જમીનના પટ્ટા મળ્યા. આ બંને ઘટનાઓ બતાવે છે કે જમીનનો કાયદેસર હક મળવાથી સમુદાયના જીવનમાં કેટલી મોટી સુરક્ષા આવી શકે છે.

પરંપરાગત રોજગાર પર નીતિઓની અસર

પશુપાલન, પશુ વેપાર, લોકકળા, જડીબુટ્ટી, લોખંડકામ અને અન્ય પરંપરાગત વ્યવસાયો વિચરતા સમાજની આજીવિકાના આધાર રહ્યા છે. પરંતુ વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદા, હેબિચ્યુઅલ ઓફેન્ડર્સ એક્ટ તથા ઊંટ સહિત કેટલાક પશુઓની ખરીદ-વેચાણ પર લાગેલી મર્યાદાઓએ તેમની પરંપરાગત આજીવિકા પર અસર કરી. પરિણામે માત્ર આવકનું સાધન જ નબળું પડ્યું નથી, પરંતુ પેઢીઓથી ચાલતું જ્ઞાન અને કૌશલ્ય પણ જોખમમાં આવ્યું છે.

આયોગો અને અહેવાલો છતાં અધૂરું કામ

2008માં બાલકૃષ્ણ રેણકે આયોગ અને 2014-15માં ભીખૂ રામ ઇદાતે આયોગે વિચરતા અને વિમુક્ત સમુદાયોની સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક સ્થિતિ અંગે મહત્વપૂર્ણ ભલામણો કરી હતી. તેમ છતાં જમીન, આવાસ, શિક્ષણ, રોજગાર, અનામત અને સામાજિક સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ પર હજુ વ્યાપક ઉકેલની જરૂર છે.

વસ્તીગણતરીમાં અલગ ઓળખની માંગ

સરકારી નીતિ બનાવવા માટે વિશ્વસનીય આંકડા જરૂરી છે. વિચરતા સમુદાયોની વસ્તી, રહેઠાણ, શિક્ષણ અને રોજગાર અંગે સ્પષ્ટ માહિતીના અભાવે તેમની જરૂરિયાત મુજબ બજેટ અને યોજનાઓ ઘડવામાં મુશ્કેલી પડે છે. આગામી વસ્તીગણતરીમાં વિચરતા, અર્ધ-વિચરતા અને વિમુક્ત સમુદાયો માટે અલગ કોલમ રાખવાની માંગને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટમાં PIL પણ થઈ હતી. કોર્ટે અરજદારોને સંબંધિત સરકારી સત્તામંડળ સમક્ષ રજૂઆત કરવાનો માર્ગ બતાવ્યો હતો.

શિક્ષણ, મતાધિકાર અને નવી પેઢીનું ભવિષ્ય

કાયમી ઘર અને દસ્તાવેજોના અભાવને કારણે બાળકોનું શિક્ષણ પણ અસરગ્રસ્ત થાય છે. ઘણા બાળકો પરિવારની આજીવિકામાં જોડાઈ જતા શાળા અધવચ્ચે છોડે છે. તેમના માટે નિવાસી શાળાઓ, છાત્રાલય, શિષ્યવૃત્તિ, દસ્તાવેજ બનાવવામાં સહાય અને શિક્ષણ સાથે ફરી જોડવાની વ્યવસ્થા જરૂરી છે.

ખાસ ગહન પુનરીક્ષણ જેવી પ્રક્રિયાઓમાં કાયમી સરનામું, જૂના દસ્તાવેજો અને મતદાર યાદી સાથે જોડાયેલા પુરાવા ઉપલબ્ધ ન હોવાના કારણે તેમના મતાધિકાર સામે પણ જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. સમાન નાગરિક સંહિતા અંગે પણ તેમની વિવિધ પરંપરાઓ અને સામાજિક વાસ્તવિકતાઓને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત થાય છે.

31 ઓગસ્ટનો સંદેશ: કાયદાકીય મુક્તિથી વાસ્તવિક મુક્તિ સુધી

31 ઓગસ્ટ વિચરતા, અર્ધ-વિચરતા અને વિમુક્ત સમુદાયો માટે ઐતિહાસિક સ્મૃતિનો દિવસ છે. 1952માં કાયદાકીય રીતે ‘ગુનેગાર’નો કલંક દૂર થયો હતો, પરંતુ સાચી મુક્તિ ત્યારે જ કહેવાય જ્યારે દરેક વ્યક્તિને કાયમી ઓળખ, સુરક્ષિત રહેઠાણ, જમીન, શિક્ષણ, રોજગાર, સામાજિક સુરક્ષા અને સન્માન મળે.

વિચરતા સમુદાયો માટે સર્વગ્રાહી નીતિમાં હોમસ્ટેડ અધિકાર, રહેણાંક જમીન, સ્મશાનભૂમિ, સામૂહિક સંસાધનો, શિક્ષણ, પરંપરાગત આજીવિકા અને સાંસ્કૃતિક વારસાના રક્ષણને સ્થાન મળવું જરૂરી છે. લોકકલાકારોને યોગ્ય મંચ, બજાર અને મહેનતાણું મળે તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે.

‘વિમુક્ત’ હોવાનો સાચો અર્થ માત્ર જૂના કાયદામાંથી નામ દૂર થવો નથી. જે દિવસે કોઈ વિચરતા પરિવારને પોતાનું અસ્તિત્વ સાબિત કરવા માટે વારંવાર સંઘર્ષ ન કરવો પડે, બાળકનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત હોય અને કોઈ સ્વજનના અંતિમ સંસ્કાર માટે બે ગજ જમીન મેળવવા રસ્તા પર ન ઊતરવું પડે, ત્યારે જ કાયદાકીય મુક્તિ વાસ્તવિક જીવનની મુક્તિમાં બદલાઈ હોવાનું કહી શકાશે.