India Youth Bulge: ભારત આજે વિશ્વના સૌથી મોટા યુવા દેશોમાંનું એક છે, પરંતુ મોટી યુવા વસ્તી આપમેળે આર્થિક સમૃદ્ધિની ગેરંટી આપતી નથી. રોજગારની અછત, શિક્ષણની મર્યાદિત પહોંચ અને અનૌપચારિક ક્ષેત્ર પર ભારે નિર્ભરતા વચ્ચે ભારતનો Youth Bulge હવે ગંભીર સામાજિક અને આર્થિક પડકારમાં બદલાઈ શકે છે. આશરે 2030થી દેશની યુવા વસ્તીનો ઉછાળો ધીમો પડવા લાગશે અને ત્યારબાદ Youth Bust એટલે કે યુવાનોની સંખ્યામાં ઘટાડાનો સમયગાળો શરૂ થશે. આ પરિવર્તન પહેલાં ભારત પાસે પોતાની યુવા પેઢી માટે પૂરતી રોજગારી અને સ્થિર ભવિષ્ય ઊભું કરવાની મોટી જવાબદારી છે.

નોર્થહાઇમની ઘટના શું શીખવે છે

જર્મનીના નોર્થહાઇમ શહેરની 1931ની પરિસ્થિતિ આ સંકટને સમજવા માટે ઐતિહાસિક ઉદાહરણ આપે છે. વૈશ્વિક મહામંદીની અસર વચ્ચે શહેરની એન્ટરપ્રાઇઝ બેન્ક દેવાળિયા થઈ ગઈ હતી. લગભગ 12,000 મજૂરોએ પોતાને બેરોજગાર તરીકે નોંધાવ્યા હતા, જ્યારે અનેક લોકોના પગાર અને કામના કલાકોમાં ઘટાડો થયો હતો. સ્થાનિક મધ્યમ વર્ગમાં પણ અસુરક્ષાની લાગણી વધતી હતી. આર્થિક નિરાશા, બેરોજગારી અને ભવિષ્યની અનિશ્ચિતતા કેવી રીતે સામાજિક ગુસ્સામાં પરિવર્તિત થઈ શકે છે, નોર્થહાઇમની કહાની તેની ચેતવણી આપે છે.

ભારતમાં યુવાનોની સંખ્યા મોટી, પરંતુ તકો મર્યાદિત

ભારતમાં 2000-01થી 2020-21 દરમિયાન ઉચ્ચ શિક્ષણમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા લગભગ પાંચ ગણી થઈ છે. તેમ છતાં 15થી 29 વર્ષની વયના માત્ર અડધા જેટલા ભારતીયો હાઇસ્કૂલનું શિક્ષણ પૂર્ણ કરે છે અને લગભગ એક તૃતીયાંશ લોકો જ કોલેજ સુધી પહોંચી શકે છે. બીજી તરફ દેશની 10માંથી લગભગ 8 નોકરીઓ અનૌપચારિક ક્ષેત્રમાં છે. આ સ્થિતિ બ્રાઝિલ, ઇન્ડોનેશિયા, શ્રીલંકા અને વિયેતનામ જેવા દેશોની સરખામણીએ વધુ પડકારજનક છે.

યુવાનોમાં પણ સ્થિતિ એકસરખી નથી. કેટલાક શિક્ષિત યુવાનો રાજકીય અને સામાજિક મુદ્દાઓ પર સક્રિય દેખાય છે, જ્યારે બીજી તરફ મોટી સંખ્યામાં યુવાનો પાસે સ્થિર રોજગાર કે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું શિક્ષણ નથી. આર્થિક નિરાશા, બેરોજગારી અને સામાજિક અસુરક્ષા લાંબા ગાળે અસંતોષને જન્મ આપી શકે છે.

ઇતિહાસમાં Youth Bulge અને અસંતોષનો સંબંધ

1930ના દાયકાનું જર્મની આ બાબતમાં ગંભીર ઉદાહરણ છે. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછીની આર્થિક મુશ્કેલીઓ, યુદ્ધનું દેવું અને મહામંદીએ યુવાનોની એક એવી પેઢી ઊભી કરી, જેના માટે સ્થિર રોજગાર અને ભવિષ્યની આશા ઘટતી ગઈ હતી. 1930ની ચૂંટણીમાં આશરે 45 લાખ પ્રથમ વખત મતદાન કરનારા લોકો હિટલરના પક્ષે ગયા અને નાઝીઓને મોટી ચૂંટણી સફળતા મળી.

ઇતિહાસકાર જેક ગોલ્ડસ્ટોન સહિતના સંશોધકોએ મોટી યુવા વસ્તી અને સામાજિક-રાજકીય અસ્થિરતા વચ્ચેના સંબંધનો અભ્યાસ કર્યો છે. અંગ્રેજી ક્રાંતિ, 1848ની યુરોપિયન ક્રાંતિઓ અને 1905ની રશિયન ક્રાંતિ જેવા અનેક ઐતિહાસિક પ્રસંગોમાં યુવાનોની મોટી ભૂમિકા જોવા મળે છે. જોકે મોટી યુવા વસ્તી હંમેશાં વિનાશ તરફ દોરી જાય એવું નથી. યોગ્ય શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગાર અને પાયાના માળખા ઉપલબ્ધ હોય તો એ જ યુવા વસ્તી વિકાસનું સૌથી મોટું એન્જિન બની શકે છે.

અરબ સ્પ્રિંગથી પણ મળે છે ચેતવણી

2009 પછીના અરબ સ્પ્રિંગ દરમિયાન યુવાનોને પરિવર્તનના મુખ્ય વાહક તરીકે જોવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ ટ્યુનિશિયા સહિતના દેશોમાં અપેક્ષિત લોકશાહી અને આર્થિક પરિવર્તન સંપૂર્ણ રીતે સાકાર થઈ શક્યું નહીં. પશ્ચિમ એશિયામાં યુવાનોની મોટી વસ્તી સાથે ઊંચી બેરોજગારી અને રાજકીય અસ્થિરતા હજુ પણ મોટો પ્રશ્ન છે. આથી માત્ર યુવાનોની સંખ્યા નહીં, પરંતુ તેમની સામે ઉપલબ્ધ તકો અને સંસ્થાઓની ગુણવત્તા વધુ મહત્વપૂર્ણ બને છે.

2030 પછી ભારત સામે Youth Bustનું મોટું પડકાર

લગભગ 2030 સુધીમાં ભારતની 15થી 24 વર્ષની વયની વસ્તી આશરે 40 કરોડ સુધી પહોંચી પોતાના શિખરે હશે. આ દેશની કુલ વસ્તીના એક તૃતીયાંશ કરતાં થોડું ઓછું પ્રમાણ હશે. ત્યારબાદ યુવાનોની સંખ્યામાં ઘટાડો શરૂ થશે. પરંતુ યુવાનોની સંખ્યા ઘટે તે પહેલાં રોજગારનું સંકટ ઉકેલવું અત્યંત જરૂરી છે.

ભારતમાં પહેલેથી જ લગભગ 40 ટકા ગ્રેજ્યુએટ્સને યોગ્ય નોકરી મળતી નથી. 2004-05થી 2023 દરમિયાન આશરે 50 લાખ નવા ગ્રેજ્યુએટ્સ રોજગાર બજારમાં પ્રવેશ્યા, પરંતુ તેમાંથી માત્ર લગભગ 28 લાખ લોકોને કોઈ પ્રકારનો રોજગાર મળ્યો. સરકારના અંદાજ મુજબ દર વર્ષે 78 લાખ બિન-કૃષિ નોકરીઓ ઊભી કરવાની જરૂર છે, છતાં આ સ્તરની રોજગારી સર્જવામાં સતત ખાધ રહી છે.

AI અને રોબોટિક્સથી વધશે રોજગારનો પડકાર

આગામી વર્ષોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને રોબોટિક્સ પણ રોજગાર બજારને બદલી શકે છે. ખાસ કરીને ઓછી કુશળતા ધરાવતી નોકરીઓમાં ઓટોમેશન વધવાથી રોજગારની પરંપરાગત તકો ઘટી શકે છે. બીજી તરફ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં કરોડો લોકો હજુ પણ ઓછી ઉત્પાદકતાવાળી કૃષિ અને અન્ય પ્રવૃત્તિઓ પર નિર્ભર છે. મૂડી, ટેક્નોલોજી અને જમીનની મર્યાદાઓને કારણે તેમની આવક વધારવી મુશ્કેલ બની રહી છે.

ભારત માટે મુખ્ય પડકાર એ છે કે કૃષિમાંથી શ્રમિકોને વધુ ઉત્પાદક ઔદ્યોગિક અને સેવા ક્ષેત્રની નોકરીઓમાં સફળતાપૂર્વક સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવે. પરંતુ અત્યાર સુધી આ માળખાકીય પરિવર્તન ધીમું અને અધૂરું રહ્યું છે.

વિદેશમાં રોજગારના રસ્તા પણ મર્યાદિત થઈ શકે

ભારતીય યુવાનો માટે વિદેશમાં કામ કરવાની તક લાંબા સમયથી રોજગારના દબાણને ઘટાડવાનો એક માર્ગ રહી છે. પરંતુ બ્રિટન અને અમેરિકા જેવા દેશોમાં પ્રવાસીઓ અને ઇમિગ્રેશન સામે વધતો રાજકીય વિરોધ ભવિષ્યમાં આ માર્ગને પણ મુશ્કેલ બનાવી શકે છે. જો એક તરફ દેશમાં પૂરતી નોકરીઓ ન બને અને બીજી તરફ વિદેશમાં રોજગારની તકો ઘટે, તો યુવાનોમાં અસંતોષ વધુ ઊંડો થઈ શકે છે.

આર્થિક સંકટથી આગળ સામાજિક અસર

Youth Bustનો પ્રભાવ માત્ર નોકરીઓ પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે. આગામી પેઢીમાં વૃદ્ધ માતા-પિતાની સંભાળ, લગ્ન, પરિવારની રચના અને સામાજિક સુરક્ષા જેવી વ્યવસ્થાઓમાં પણ મોટા ફેરફારો આવી શકે છે. લાંબા સમય સુધી બેરોજગારી અને નિરાશા રહે તો કેટલાક યુવાનો રાજકીય ઉગ્રતા, સામાજિક હિંસા અથવા ગુનાખોરી તરફ વળી શકે છે.

ભારત માટે હવે નિર્ણાયક સમય

ભારત પાસે વિશાળ યુવા વસ્તીને આર્થિક શક્તિમાં ફેરવવાની ઐતિહાસિક તક છે, પરંતુ તેના માટે માત્ર GDP વૃદ્ધિ પૂરતી નથી. ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ, મોટા પાયે બિન-કૃષિ રોજગાર, ઉદ્યોગીકરણ, ગ્રામ્ય ઉત્પાદકતામાં વધારો અને યુવાનો માટે સામાજિક સુરક્ષા જરૂરી બનશે.

Youth Bulge બાદ આવનારો Youth Bust પહેલેથી જ દેખાઈ રહેલા રોજગાર સંકટને વધુ જટિલ બનાવી શકે છે. તેથી ભારત માટે સૌથી મોટો સવાલ એ નથી કે યુવાનોની સંખ્યા કેટલી છે, પરંતુ એ છે કે આ યુવાનોને સન્માનજનક રોજગાર, શિક્ષણ અને ભવિષ્યની આશા કેટલી ઝડપથી આપી શકાય. જો આ તક ચૂકી જશે, તો આજની યુવા વસ્તી આવતીકાલની સૌથી મોટી આર્થિક અને સામાજિક જવાબદારી બની શકે છે.