FSSAI Warning Label: પેકેજ્ડ ખાદ્ય પદાર્થોમાં ખાંડ, મીઠું અને સેચ્યુરેટેડ ફેટનું પ્રમાણ વધુ હોવા છતાં ગ્રાહકોને તેની સ્પષ્ટ ચેતવણી ન મળતી હોવાનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. નુકસાનકારક પેકેજ્ડ ફૂડના પેકેટના આગળના ભાગે ફરજિયાત ચેતવણી લેબલ લગાવવાની માંગ કરતી જનહિત અરજીની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે FSSAIના વલણ પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. કોર્ટે એ પણ પ્રશ્ન કર્યો હતો કે શું નિયામક સંસ્થા પર મોટી કોર્પોરેટ કંપનીઓનું કોઈ દબાણ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે FSSAIને આપેલી ચેતવણી
અરજીમાં એવા પેકેજ્ડ ખોરાક પર Front-of-Pack Warning Label ફરજિયાત કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી, જેમાં ખાંડ, મીઠું અને સેચ્યુરેટેડ ફેટનું પ્રમાણ નક્કી મર્યાદા કરતાં વધારે હોય. સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારના એડિશનલ સોલિસિટર જનરલને બે અઠવાડિયામાં જરૂરી કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવા કહ્યું હતું. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જો કાર્યવાહી નહીં થાય તો તે પોતે વિશેષ અને સીધા નિર્દેશો આપી શકે છે. બાળકો સહિત નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટે FSSAIના વિરોધને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
પરંપરાગત નાસ્તાના નામે ચેતવણીનો વિરોધ
કેન્દ્ર સરકારે દલીલ કરી હતી કે કડક ચેતવણી લેબલ લાગુ કરવાથી નમકીન જેવા પરંપરાગત ભારતીય નાસ્તા પર પણ ચેતવણીનું નિશાન આવી શકે છે, કારણ કે તેમાં મીઠું અથવા ફેટનું પ્રમાણ વધારે હોઈ શકે છે. જોકે કોર્ટે આ દલીલ સ્વીકારી નહોતી. લોકો શું ખાઈ રહ્યા છે તેની જાણકારી આપવી અને તેમને યોગ્ય નિર્ણય લેવા સક્ષમ બનાવવું સરકારની જવાબદારી હોવાનું કોર્ટે સૂચવ્યું હતું.
અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડથી વધતી આરોગ્યની ચિંતા
ભારતીય પરંપરાગત ભોજનમાં સામાન્ય રીતે કાર્બોહાઇડ્રેટ, પ્રોટીન, વિટામિન અને અન્ય પોષક તત્વોનું સંતુલન જોવા મળતું હતું. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પ્રોસેસ્ડ અને ખાસ કરીને અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડનો વપરાશ ઝડપથી વધ્યો છે. આવા ઉત્પાદનોમાં ખાંડ, સોડિયમ અને સેચ્યુરેટેડ ફેટનું પ્રમાણ વધારે હોવાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોમાં આવા ખોરાકના વધુ સેવનને બિન-સંચારી રોગો સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.
ડાયાબિટીસ અને અન્ય રોગોનું વધતું જોખમ
ભારતમાં ડાયાબિટીસ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર તેમજ કિડની અને લિવર સંબંધિત સમસ્યાઓનું પ્રમાણ વધતું જોવા મળે છે. ખોરાકમાં વધુ ખાંડ, મીઠું અને સેચ્યુરેટેડ ફેટના સેવનને આ વધતા જોખમોમાંના એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ તરીકે જોવામાં આવે છે. પેકેટ પર સ્પષ્ટ ચેતવણી ન હોવાથી ગ્રાહકો ઘણી વખત ઉત્પાદનની આરોગ્યસંબંધિત અસર સમજ્યા વિના તેને ખરીદી લે છે. ચેતવણી લેબલ ગ્રાહકોને ખરીદી પહેલાં વધુ જાણકારી આધારિત નિર્ણય લેવામાં મદદ કરી શકે છે.
ભારત અને અન્ય દેશોમાં એક જ ઉત્પાદનનો તફાવત
આ મુદ્દે સૌથી વધુ ચર્ચા વિદેશમાં વેચાતા સમાન ઉત્પાદનોની રચના સાથે ભારતના ઉત્પાદનોની સરખામણીને લઈને થઈ છે. રોયટર્સના અહેવાલનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવાયું છે કે ભારતમાં વેચાતી Fantaમાં અન્ય દેશોમાં વેચાતી સમાન પ્રોડક્ટની સરખામણીએ લગભગ ત્રણ ગણું વધુ ખાંડ હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. તેવી જ રીતે Nestleની Maggi બ્રિટનમાં વધુ મીઠાના કારણે લાલ પોષણ સંકેત સાથે વેચાય છે, જ્યારે ભારતમાં તેને સમાન પ્રકારની ચેતવણી વિના વેચવામાં આવે છે. આવા તફાવતોને કારણે ભારતમાં ગ્રાહક સુરક્ષા અને નિયમન અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
FSSAIએ Health Star Ratingને કેમ પ્રાથમિકતા આપી
ચેતવણી લેબલને બદલે FSSAIએ 4 ઓક્ટોબર 2019થી ઓસ્ટ્રેલિયાના Health Star Rating મોડલની તપાસ શરૂ કરી હતી. સપ્ટેમ્બર 2021માં FSSAIએ 1થી 5 સ્ટાર ધરાવતી HSR વ્યવસ્થા અને તેના પોષણ આધારિત એલ્ગોરિધમ અંગે અહેવાલ જાહેર કર્યો હતો. ત્યારબાદ FSSAIએ IIM અમદાવાદ સાથે MoU કર્યું અને 15 ફેબ્રુઆરી 2022ના રોજ ભારતીય ગ્રાહકોની વિવિધ Front-of-Pack Labels અંગેની સમજ અને પસંદગી જાણવા અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
IIM અમદાવાદની સ્ટડીને લઈને ઉઠેલા સવાલો
FSSAIના દસ્તાવેજો અનુસાર IIM અમદાવાદની સ્ટડીમાં HSRની ભલામણ કરવામાં આવી હતી અને 20 સપ્ટેમ્બર 2022ના રોજ FSSAIએ Front-of-Pack Nutrition Labelling સંબંધિત ડ્રાફ્ટ નિયમો રજૂ કર્યા હતા. જોકે આ સમગ્ર પ્રક્રિયા અંગે એવો સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો કે IIM અમદાવાદને અભ્યાસ સોંપવામાં આવ્યો તે પહેલાં જ FSSAIના નેતૃત્વ દ્વારા HSR તરફ આગળ વધવાનો નિર્ણય લેવાઈ ગયો હતો. તેથી સ્ટડી ખરેખર નિર્ણયનું કારણ હતી કે અગાઉ લેવાયેલા નિર્ણયને યોગ્ય ઠેરવવાનું સાધન, તે અંગે ચર્ચા થઈ હતી.
IIPSના અભ્યાસમાં ચેતવણી લેબલને મળ્યું સમર્થન
મુંબઈની International Institute for Population Sciences દ્વારા પાંચ અલગ પ્રકારના લેબલિંગ વિકલ્પોનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં Warning Label, Health Star Rating અને Traffic-Light Label જેવા વિકલ્પો સામેલ હતા. અભ્યાસમાં અસ્વસ્થ ખાદ્ય ઉત્પાદનો ઓળખવામાં ચેતવણી લેબલ વધુ અસરકારક હોવાનું સામે આવ્યું હતું. તેમ છતાં FSSAI દ્વારા HSRને આગળ વધારવાના પ્રયાસો થયા હતા.
28 ઓગસ્ટના પ્રસ્તાવથી ફરી આશા જાગી
અહેવાલો અનુસાર 28 ઓગસ્ટે FSSAIએ પેકેજ્ડ ખાદ્ય પદાર્થો અને પીણાં માટે પેકેટના આગળના ભાગે ચેતવણી લેબલ અંગે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. જો આ પ્રસ્તાવ અસરકારક રીતે અમલમાં આવે તો ગ્રાહકોને વધુ સ્પષ્ટ માહિતી મળી શકે છે. ખાસ કરીને બાળકો અને માતા-પિતાને ખોરાક પસંદ કરતી વખતે તેના પોષણ સંબંધિત જોખમો સમજવામાં મદદ મળી શકે છે.
જનઆરોગ્ય અને કોર્પોરેટ હિત વચ્ચેનો સવાલ
FSSAIની મુખ્ય જવાબદારી ગ્રાહકોના હિત અને ખાદ્ય સુરક્ષાનું રક્ષણ કરવાની છે. તેથી ચેતવણી લેબલ અંગે તેનો લાંબો વિરોધ હવે વધુ ગંભીર ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. જો વધુ ખાંડ, મીઠું અને સેચ્યુરેટેડ ફેટ ધરાવતા ઉત્પાદનો ચેતવણી વિના બજારમાં ઉપલબ્ધ રહેશે તો બિન-સંચારી રોગોનો બોજ વધવાની સાથે જાહેર આરોગ્ય પર સરકારનો ખર્ચ પણ વધી શકે છે. હવે કેન્દ્ર સરકાર અને આરોગ્ય મંત્રાલય સામે મુખ્ય પડકાર એ છે કે નફા કરતાં નાગરિકોના સ્વાસ્થ્યને પ્રાથમિકતા આપતી પારદર્શક અને અસરકારક પેકેજ્ડ-ફૂડ નીતિ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે.
