Khel Mahakumbh Gujarat: 15 ઓગસ્ટે લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશની યુવા શક્તિ અને રમતગમત ક્ષેત્રને નવી દિશા આપવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ઓલિમ્પિકમાં ભારતની ભાગીદારી વધારવા, યુવાનોમાં રમતગમત પ્રત્યેનો ઉત્સાહ વધારવા અને 2036ના ઓલિમ્પિકની યજમાની માટે ભારતની દાવેદારી જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. જોકે, આ નિવેદનો બાદ ગુજરાતમાં 2010થી શરૂ થયેલા ખેલ મહાકુંભના પરિણામો અને છેલ્લા 12 વર્ષના દેશના રમતગમત પ્રદર્શનને લઈને અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.

2010માં શરૂ થયેલા ખેલ મહાકુંભનું મોડલ

ગુજરાતમાં 2010માં ખેલ મહાકુંભની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. ‘રમશે ગુજરાત, જીતશે ગુજરાત’ જેવા સૂત્ર સાથે શરૂ થયેલી આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ રાજ્યના યુવાનોને રમતગમત સાથે જોડવાનો અને સ્થાનિક સ્તરે પ્રતિભા શોધવાનો હતો. શરૂઆતમાં આશરે 13 લાખ શાળા અને કોલેજના વિદ્યાર્થીઓએ ભાગ લીધો હતો. સમય જતાં આ આયોજનનું રજીસ્ટ્રેશન વધીને આશરે 71 લાખ સુધી પહોંચ્યું હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.

આટલા મોટા પાયે લાંબા સમયથી ચાલતી રમતગમતની પહેલ બાદ સ્વાભાવિક રીતે સવાલ થાય છે કે ગુજરાતે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે કેટલા મોટા ખેલાડીઓ તૈયાર કર્યા.

ગુજરાતમાંથી ઓલિમ્પિક સુધી પહોંચેલા ખેલાડીઓ

ખેલ મહાકુંભ સાથે જોડાયેલા ઉદાહરણોમાં તરવૈયા માના પટેલનું નામ સામે આવે છે. તેઓ ટોક્યો ઓલિમ્પિક માટે ક્વોલિફાય કરનારી ભારતીય મહિલા તરવૈયાઓમાં સામેલ થયા હતા. ટેનિસ ખેલાડી અંકિતા રૈનાએ પણ ટોક્યો ઓલિમ્પિકમાં ભારતનું ડબલ્સમાં પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. શૂટર ઇલાવેનિલ વાલરિવાને પણ ગુજરાતના પ્રાદેશિક સ્તરેથી આગળ વધીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાઓ અને ટોક્યો ઓલિમ્પિકમાં ભાગ લીધો હતો.

કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં ગુજરાતમાંથી કુલ 9 ખેલાડીઓએ ભાગ લીધો હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. જોકે, રાજ્યના વિશાળ રમતગમત આયોજન અને ખર્ચની સરખામણીએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચેલા ખેલાડીઓની સંખ્યા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.

હરિયાણા અને ગુજરાત વચ્ચેની સરખામણી

2014થી 2025 દરમિયાન હરિયાણાએ 24 ઓલિમ્પિક એથ્લીટ્સ તૈયાર કર્યા હોવાનું અને ગુજરાતમાંથી માત્ર 2 ખેલાડીઓ ઓલિમ્પિક સુધી પહોંચ્યા હોવાનું રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. ઓલિમ્પિક મેડલની વાત કરીએ તો આ સમયગાળામાં હરિયાણાના ખેલાડીઓએ કુલ 5 મેડલ જીત્યા, જ્યારે ગુજરાતનો આંકડો શૂન્ય રહ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.

કોમનવેલ્થ ગેમ્સમાં પણ હરિયાણાના ખેલાડીઓએ 11 મેડલ જીત્યા હોવાનું જણાવવામાં આવે છે, જ્યારે ગુજરાતના નામે એક પણ મેડલ દર્શાવવામાં આવ્યો નથી. કુશ્તી, બોક્સિંગ, એથ્લેટિક્સ, હોકી અને કબડ્ડી જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ હરિયાણા ગુજરાત કરતાં આગળ હોવાનું વિશ્લેષણમાં જણાવાયું છે.

રમતગમતના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ફંડિંગનો મુદ્દો

રમતગમતના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે કેન્દ્ર તરફથી મળેલા ફંડિંગની સરખામણી પણ કરવામાં આવી છે. હરિયાણાને આશરે ₹66 કરોડ મળ્યા હોવાનું જણાવાય છે, જ્યારે ગુજરાતને ₹426 કરોડથી વધુનું ફંડ મળ્યું હોવાનું રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. જો ગુજરાતને આટલું મોટું ફંડ મળ્યું હોવા છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મેડલ અને ખેલાડીઓની સંખ્યા મર્યાદિત રહે છે, તો ફંડના ઉપયોગ અને તેના પરિણામો અંગે પારદર્શક મૂલ્યાંકનની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે.

ઓલિમ્પિકમાં ભારતના પ્રદર્શનના આંકડા

2008ના બીજિંગ ઓલિમ્પિકમાં ભારતના 56 ખેલાડીઓએ ભાગ લીધો હતો અને ભારતે 1 ગોલ્ડ તથા 2 બ્રોન્ઝ સહિત કુલ 3 મેડલ જીત્યા હતા. 2012માં 83 ખેલાડીઓએ ભાગ લીધો હતો અને ભારતે 2 સિલ્વર તથા 4 બ્રોન્ઝ સહિત 6 મેડલ જીત્યા હતા.

2016માં ભારતે 117 ખેલાડીઓને મોકલ્યા હતા. આ વખતે એક પણ ગોલ્ડ મળ્યો નહોતો અને 1 સિલ્વર તથા 1 બ્રોન્ઝ સહિત કુલ 2 મેડલ મળ્યા હતા. ટોક્યો ઓલિમ્પિકમાં 119 ભારતીય ખેલાડીઓએ ભાગ લીધો અને ભારતે 1 ગોલ્ડ, 2 સિલ્વર તથા 4 બ્રોન્ઝ સહિત કુલ 7 મેડલ જીત્યા હતા. પેરિસ ઓલિમ્પિકમાં 110 ખેલાડીઓએ ભાગ લીધો અને ભારતે 1 સિલ્વર તથા 5 બ્રોન્ઝ સહિત કુલ 6 મેડલ જીત્યા.

આ આંકડા રમતગમત ક્ષેત્રમાં લાંબા ગાળાની નીતિ અને પરિણામો વચ્ચેના સંબંધ અંગે ચર્ચા ઊભી કરે છે.

ખેલ મહાકુંભના સર્ટિફિકેટને લઈને જૂના સવાલો

ખેલ મહાકુંભની શરૂઆતના વર્ષોમાં ભાગ લેનારા વિદ્યાર્થીઓને પ્રમાણપત્રો ન મળવાના મુદ્દા પર પણ સવાલો ઉઠ્યા હતા. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોએ દાવો કર્યો હતો કે શાળાની ટીમોએ ચેમ્પિયનશિપ જીતી હોવા છતાં સર્ટિફિકેટ મેળવવા માટે વારંવાર સરકારી કચેરીઓના ધક્કા ખાવા પડ્યા હતા.

કેટલાક પ્રમાણપત્રો કચરાપેટીમાં અને કેટલાક બળેલી હાલતમાં મળી આવ્યા હોવાના દાવા પણ કરવામાં આવ્યા હતા. એક સ્પોર્ટ્સ અધિકારી દ્વારા ભાગીદારીના પ્રમાણપત્રોની જરૂરિયાત અંગે કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીને લઈને પણ તે સમયે વિવાદ થયો હતો.

શાળાઓ અને રમતગમતના મેદાનો અંગે ચિંતા

રમતગમતના વિકાસ માટે શાળાકીય સ્તરે પૂરતી સુવિધાઓ જરૂરી છે. વિશ્લેષણમાં દેશભરમાં 90,000થી વધુ શાળાઓ બંધ થવાના આંકડા અંગે પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે, જોકે આ સંખ્યા અંગે ચોક્કસ અને સત્તાવાર આંકડાની ચકાસણી જરૂરી છે. ગુજરાતમાં પણ હજારો શાળાઓની સંખ્યા ઘટી હોવાના દાવા કરવામાં આવ્યા છે.

સરકારી શાળાઓમાં રમતગમતના મેદાનો અને સુવિધાઓ નબળી પડે તથા ખાનગી શાળાઓમાં પણ પૂરતા મેદાનો ન હોય તો યુવાનોને રમતગમતમાં આગળ વધવા માટે જરૂરી વાતાવરણ કેવી રીતે મળશે તે મોટો પ્રશ્ન છે.

2036 ઓલિમ્પિક યજમાનીના દાવા સામે પડકાર

ભારત 2036ના ઓલિમ્પિકની યજમાની માટે પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. પરંતુ યજમાનીની મહત્વાકાંક્ષા સાથે રમતગમતનું મજબૂત ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરના કોચ, તાલીમ કેન્દ્રો, પ્રતિભાશાળી ખેલાડીઓ અને સતત મેડલ જીતવાની ક્ષમતા વિકસાવવી પણ જરૂરી છે.

ગુજરાતને ₹426 કરોડથી વધુનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફંડ મળ્યું હોવાના દાવા વચ્ચે 12થી 14 વર્ષમાં મોટી સંખ્યામાં ઓલિમ્પિયન તૈયાર ન થવા અંગે સવાલો ઉઠી રહ્યા છે. માત્ર મોટા કાર્યક્રમો, સૂત્રો અને આંતરરાષ્ટ્રીય રમતોની યજમાનીની જાહેરાતોથી રમતગમત ક્ષેત્રનું પરિવર્તન શક્ય નથી.

જમીન પર પરિણામની જરૂરિયાત

ખેલ મહાકુંભ જેવા કાર્યક્રમોનો વાસ્તવિક હેતુ માત્ર લાખો રજીસ્ટ્રેશન મેળવવાનો નહીં, પરંતુ તેમાંથી પ્રતિભાશાળી ખેલાડીઓને શોધીને તેમને ઉચ્ચ સ્તરની તાલીમ, આર્થિક સહાય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધા સુધી પહોંચાડવાનો હોવો જોઈએ. જો 71 લાખ સુધી રજીસ્ટ્રેશન પહોંચ્યા પછી પણ ઓલિમ્પિક સ્તરે પહોંચનારા ખેલાડીઓની સંખ્યા ઓછી રહે છે, તો સમગ્ર સિસ્ટમના પરિણામોનું સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન જરૂરી બને છે.

રમતગમતમાં ભારતને વૈશ્વિક શક્તિ બનાવવાનું સ્વપ્ન ત્યારે જ સાકાર થઈ શકે જ્યારે જાહેરાતો સાથે જમીન પર સુવિધાઓ, તાલીમ, પારદર્શિતા અને ખેલાડીઓ માટે લાંબા ગાળાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવે. ગુજરાતના ખેલ મહાકુંભથી લઈને 2036ના ઓલિમ્પિકના લક્ષ્ય સુધી હવે મુખ્ય સવાલ એક જ છે—યુવાનોની સંખ્યા નહીં, પરંતુ તેમને મળતી તક અને તેમાંથી મળતા વાસ્તવિક પરિણામો કેટલા છે?