BJP RSS Women Empowerment: ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ની મહિલાઓ અંગેની વિચારસરણીને લઈને ફરી ચર્ચા તેજ બની છે. એક રાજકીય-સામાજિક વિશ્લેષણમાં આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો છે કે સંઘ પરિવારની વિચારસરણીમાં મહિલાઓને સ્વતંત્ર વ્યક્તિ કરતાં દીકરી, બહેન, પત્ની અથવા માતા જેવી ઓળખમાં જોવાની પ્રવૃત્તિ વધારે જોવા મળે છે. સાગરિકા ઘોષના લેખમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે મહિલાઓને પ્રતીકાત્મક સન્માન આપવામાં આવે છે, પરંતુ જ્યારે તેઓ પોતાના કપડાં, કારકિર્દી, રાજકારણ અને જીવન અંગે સ્વતંત્ર નિર્ણયો લે છે ત્યારે જમણેરી વિચારધારાના એક વર્ગ તરફથી વિરોધ જોવા મળે છે.

‘દીકરી-દીદી-બહેન’ની ભાષા અને મહિલાની સ્વતંત્ર ઓળખ

વિશ્લેષણમાં નરેન્દ્ર મોદી સરકારના ‘દીકરી’, ‘દીદી’ અને ‘બહેન’ જેવા સંબોધનોને પણ આ સંદર્ભમાં જોવામાં આવ્યા છે. લેખકનો તર્ક છે કે મહિલાઓને સંબંધોની ઓળખથી જોવાને બદલે સ્વતંત્ર નાગરિક તરીકે જોવાની જરૂર છે. મહિલાને દેવીનું સ્થાન આપવું પણ હંમેશા વાસ્તવિક સ્વતંત્રતાનું પ્રતીક નથી, એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. સત્યજિત રેની ફિલ્મ ‘દેવી’નો ઉલ્લેખ કરતાં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે કેવી રીતે મહિલાને દેવી તરીકે પૂજવાથી પણ તેની સ્વતંત્રતા મર્યાદિત થઈ શકે છે.

કૃતિ સેનનની જાહેરાતથી શરૂ થયેલો વિવાદ

અભિનેત્રી કૃતિ સેનનની GIVAની રક્ષાબંધન જાહેરાતને લઈને થયેલો વિવાદ પણ લેખમાં ઉદાહરણ તરીકે રજૂ થયો છે. ઇન્ડો-વેસ્ટર્ન વસ્ત્રોમાં જોવા મળેલી સેનનની જાહેરાત સામે જમણેરી સોશિયલ મીડિયા પર વિરોધ થયો હતો. BJP સાંસદ કંગના રનૌતે પણ સેનનના વસ્ત્રો અંગે સવાલ ઉઠાવ્યા હતા અને પૂછ્યું હતું કે રાખડી બાંધતી વખતે કોઈ ‘બિકિની અથવા અન્ડરગાર્મેન્ટ્સ’ કેમ પહેરે. વિવાદ વધ્યા બાદ કંપનીએ જાહેરાત હટાવી દીધી હતી.

વિશ્લેષણ મુજબ, આ સમગ્ર ઘટનાને માત્ર કપડાં કે સંસ્કૃતિના પ્રશ્ન તરીકે જોવાને બદલે મહિલાને પોતાના વસ્ત્રો પસંદ કરવાનો અધિકાર છે કે નહીં, તે પ્રશ્ન તરીકે જોવો જોઈએ. લેખમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે મહિલાઓના વસ્ત્રો અંગે પુરુષપ્રધાન સમાજની દેખરેખ તેમની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાને અસર કરે છે.

મહિલાઓના વસ્ત્રો અંગે નેતાઓના નિવેદનોનો ઉલ્લેખ

લેખમાં BJPના કેટલાક નેતાઓના અગાઉના નિવેદનોનો પણ ઉલ્લેખ છે. 2014માં મનોહર લાલ ખટ્ટરે મહિલાઓના ‘સભ્ય’ વસ્ત્રો અને પશ્ચિમી પ્રભાવ અંગે ટિપ્પણી કરી હતી. 2021માં તીરથ સિંહ રાવતે મહિલાઓની ‘ફાટેલી જીન્સ’ અંગે નિવેદન આપ્યું હતું. આ ઉદાહરણોના આધારે લેખમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે મહિલાઓએ શું પહેરવું જોઈએ તે અંગે રાજકીય નેતાઓ દ્વારા વારંવાર અભિપ્રાય વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.

મહિલા સશક્તિકરણનો અર્થ શું?

વિશ્લેષણમાં રાહુલ ગાંધીના પુણેમાં મહિલાઓની રેલી દરમિયાન કરાયેલા નિવેદનનો પણ ઉલ્લેખ છે. તેમના મતે મહિલાઓને માત્ર દીકરી, પત્ની અને માતાની ઓળખ સુધી મર્યાદિત ન રાખવી જોઈએ અને તેમને પોતાની ઓળખ તથા નિર્ણય લેવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા મળવી જોઈએ.

લેખમાં મહિલાઓ વિરુદ્ધની હિંસાની વ્યાખ્યા પણ વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે. શિક્ષણ, નોકરી, સંપત્તિ, આવનજાવન, રાજકીય ભાગીદારી અથવા પોતાની વાત વ્યક્ત કરવાની સ્વતંત્રતા છીનવી લેવી પણ મહિલાઓના અધિકારો પર હુમલો ગણાવી શકાય છે, એવો તર્ક રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.

મતદારની ગોપનીયતા અંગે પણ પિતૃસત્તાક દૃષ્ટિકોણનો આરોપ

ગયા વર્ષે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારે મતદાન કેન્દ્રોની CCTV ફૂટેજ જાહેર ન કરવાની નીતિનો બચાવ કરતાં માતાઓ, દીકરીઓ, વહુઓ અને બહેનોની ગોપનીયતાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. લેખમાં પ્રશ્ન કરવામાં આવ્યો છે કે ગોપનીયતા દરેક મતદારનો અધિકાર હોવા છતાં મહિલાઓના સંદર્ભમાં ખાસ કુટુંબ આધારિત ઓળખનો ઉપયોગ શા માટે કરવામાં આવે છે.

સરકારી યોજનાઓ અને વાસ્તવિક સશક્તિકરણ વચ્ચેનો તફાવત

BJP સરકાર બેટી બચાવો, બેટી ભણાવો, ઉજ્જવલા યોજના અને સરકારી સહાય જેવી યોજનાઓને મહિલા કલ્યાણના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરી શકે છે. જોકે લેખમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે આવી યોજનાઓ મહિલાઓના જીવનમાં સુવિધા વધારી શકે છે, પરંતુ માત્ર સરકારી સહાયને મહિલા સશક્તિકરણનું સંપૂર્ણ માપદંડ માનવું યોગ્ય નથી. સશક્તિકરણનો મુખ્ય આધાર મહિલાને પોતાના જીવન અંગે અંતિમ નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતા મળવી છે.

મમતા બેનર્જી અને ઇન્દિરા ગાંધીનું ઉદાહરણ

લેખમાં ઇન્દિરા ગાંધી અને પશ્ચિમ બંગાળના મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીને એવી મહિલા નેતાઓ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે, જેમણે પોતાની રાજકીય ઓળખ સ્વતંત્ર રીતે ઊભી કરી. ઇન્દિરા ગાંધીને શરૂઆતમાં ‘ગૂંગી ગુડિયા’ જેવા અપમાનજનક શબ્દોથી સંબોધવામાં આવતાં હતા, પરંતુ બાદમાં તેઓ દેશની શક્તિશાળી રાજકીય નેતા બન્યા.

મમતા બેનર્જીએ પોતાની રાજકીય પાર્ટી ઊભી કરી અને પશ્ચિમ બંગાળમાં 34 વર્ષથી સત્તામાં રહેલા લેફ્ટ ફ્રન્ટને હરાવ્યું. તેઓ ત્રણ વખત મુખ્યમંત્રી, સાત વખત સાંસદ અને અનેક વખત કેન્દ્રીય મંત્રી રહી ચૂક્યાં છે. લેખકના મતે, આવી નેતાઓની વિશેષતા એ છે કે તેઓ પોતાના રાજકીય નિર્ણયો માટે પુરુષ નેતૃત્વ પર નિર્ભર નથી.

શુભેન્દુ અધિકારીના નિવેદન પર સવાલ

પશ્ચિમ બંગાળમાં BJP નેતા શુભેન્દુ અધિકારી દ્વારા મમતા બેનર્જી અંગે કરાયેલા તાજેતરના નિવેદનને પણ લેખમાં પિતૃસત્તાક રાજકીય ભાષાના ઉદાહરણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. અધિકારીએ મમતા બેનર્જીએ ઘરમાં રહીને ફેસબુક લાઇવ કરવું જોઈએ અને તેઓ એવી ‘વ્યવસ્થા’ કરશે કે તેઓ રસ્તા પર ન નીકળી શકે એવી ટિપ્પણી કરી હતી. લેખમાં સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે કોઈ લોકશાહી નેતાને બીજી ચૂંટાયેલી મહિલા નેતાને ઘરમાં રહેવાની સૂચના આપવાનો અધિકાર કેવી રીતે હોઈ શકે.

RSS અને BJPમાં મહિલાઓની ભૂમિકા અંગે ચર્ચા

લેખમાં RSSના સંગઠનાત્મક માળખા પર પણ સવાલ કરવામાં આવ્યો છે. RSSનું સભ્યપદ પુરુષો સુધી મર્યાદિત હોવાનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવાયું છે કે મહિલાઓ માટે રાષ્ટ્ર સેવિકા સમિતિ અલગ સંગઠન તરીકે કાર્ય કરે છે. BJPની મહિલા નેતાઓમાં સુષમા સ્વરાજ, વસુંધરા રાજે અને ઉમા ભારતી જેવા નામોનો ઉલ્લેખ કરીને લેખમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ નેતાઓને પોતાની સ્વતંત્ર રાજકીય શક્તિ વિકસાવવા માટે મર્યાદાઓનો સામનો કરવો પડ્યો.

નિર્મલા સીતારમણ, સ્મૃતિ ઈરાની, કંગના રનૌત અને દિલ્હીની મુખ્યમંત્રી રેખા ગુપ્તા અંગે પણ લેખમાં અલગ-અલગ રાજકીય ભૂમિકાઓના સંદર્ભમાં પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને સીતારમણ અંગે ‘મોદીનૉમિક્સ’ સામે ‘સીતારમણ-નૉમિક્સ’ જેવી સરખામણી કરીને તેમની પોતાની આર્થિક વિચારસરણી કેટલી સ્વતંત્ર રીતે પ્રગટ થઈ શકે છે તે અંગે સવાલ કરવામાં આવ્યો છે.

મહિલા અનામત અને સીમાંકનનો મુદ્દો

2023માં પસાર થયેલા મહિલા અનામત કાયદાને પણ લેખમાં પિતૃસત્તાક સત્તા માળખાના સંદર્ભમાં જોવામાં આવ્યો છે. વર્તમાન 543 સભ્યોની લોકસભામાં એક તૃતીયાંશ અનામત લાગુ થાય તો મહિલાઓ માટે 181 બેઠકો થઈ શકે અને પુરુષો માટે 362 બેઠકો રહે. પરંતુ સીમાંકન બાદ લોકસભાની સંખ્યા લગભગ 816 સુધી પહોંચવાની સંભાવનાનો ઉલ્લેખ કરીને લેખમાં ગણતરી કરવામાં આવી છે કે એક તૃતીયાંશ અનામતથી મહિલાઓને 273 બેઠકો મળશે, જ્યારે 543 બેઠકો પુરુષો પાસે રહેશે. લેખકના મતે, આ વ્યવસ્થા મહિલાઓની સંખ્યામાં વધારો તો કરશે, પરંતુ સત્તાના પ્રમાણમાં મૂળભૂત પરિવર્તન લાવશે કે નહીં તે પ્રશ્ન યથાવત છે.

‘લવ જિહાદ’ અને મહિલાઓની પસંદગીનો પ્રશ્ન

‘લવ જિહાદ’ અંગે સંઘ પરિવારના ભારને પણ લેખમાં મહિલાઓની નિર્ણયક્ષમતાના સંદર્ભમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. લેખકના મતે, આ પ્રકારની વિચારસરણીમાં મહિલાઓને પોતાના જીવનસાથી અંગે નિર્ણય લેવામાં અસમર્થ માનવામાં આવે છે. સાથે જ મહિલાઓના વસ્ત્રો અંગે હિન્દુ મહિલાઓને પરંપરાનું પાલન કરવાની સલાહ અને મુસ્લિમ મહિલાઓને હિજાબ ઉતારવાની સલાહ જેવી વિસંગતતાઓ તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે.

21મી સદીમાં મહિલા સ્વતંત્રતાનો મૂળ પ્રશ્ન

સમગ્ર વિશ્લેષણનો મુખ્ય તારણ એ છે કે મહિલાઓનું સશક્તિકરણ માત્ર પ્રતીકો, યોજનાઓ અથવા રાજકીય ભાષણોથી શક્ય નથી. મહિલાને પોતાના કપડાં, શિક્ષણ, નોકરી, સંબંધો, રાજકારણ અને જીવન અંગે નિર્ણય લેવાનો અધિકાર મળવો જરૂરી છે. લેખમાં ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે કે મહિલાઓના શરીર અને પસંદગીઓને રાજકીય અથવા સાંસ્કૃતિક નિયંત્રણના સાધન તરીકે જોવાને બદલે તેમને સ્વતંત્ર નાગરિક તરીકે સ્વીકારવાની જરૂર છે. લેખકના મતે, BJP-RSSની પિતૃસત્તાક વિચારસરણી સામે મૂળ પડકાર એ જ છે કે મહિલાઓને કોઈની ‘દીકરી’, ‘બહેન’ કે ‘પત્ની’ તરીકે નહીં પરંતુ પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ ધરાવતા નાગરિક તરીકે જોવામાં આવે.