Jhiram Ghati Massacre: છત્તીસગઢના ઝીરમ હત્યાકાંડને 13 વર્ષ વીતી ગયા હોવા છતાં આ હુમલા પાછળના કથિત મોટા કાવતરાનો મુદ્દો હજુ ઉકેલાયો નથી. 2013માં થયેલા આ નક્સલી હુમલામાં કોંગ્રેસના અનેક મોટા નેતાઓની હત્યા થઈ હતી. કાવતરાની તપાસ માટે મે 2020માં FIR નોંધાઈ હતી, પરંતુ પાંચ વર્ષથી વધુ સમય બાદ પણ છત્તીસગઢ પોલીસ દ્વારા આ કેસમાં ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી નથી. નવેમ્બર 2023માં સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્ય પોલીસને તપાસ ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપ્યા બાદ પણ તપાસની સ્થિતિમાં કોઈ મોટો અંતિમ પરિણામ સામે આવ્યું નથી.
બીજી તરફ, જગદલપુરની વિશેષ NIA અદાલતે ઝીરમ હુમલાનું આયોજન અને તેને અંજામ આપવાના કેસમાં NIA દ્વારા આરોપી બનાવવામાં આવેલા તમામ 10 લોકોને દોષિત ઠેરવ્યા છે. જોકે, કાવતરાના અલગ કેસમાં તપાસ હજુ પેન્ડિંગ છે.
જિતેન્દ્ર મુદલિયારની ફરિયાદથી શરૂ થયો અલગ કેસ
આ કાવતરાનો કેસ મે 2020માં કોંગ્રેસના દિવંગત ધારાસભ્ય ઉદય મુદલિયારના પુત્ર જિતેન્દ્ર ઉદય મુદલિયારની ફરિયાદના આધારે નોંધાયો હતો. ઉદય મુદલિયાર 25 મે 2013ના ઝીરમ ઘાટી નક્સલી હુમલામાં માર્યા ગયેલા કોંગ્રેસ નેતાઓમાં સામેલ હતા.
બસ્તર પોલીસે ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 302 અને 120-B હેઠળ FIR નોંધી હતી. તેમાં હત્યા ઉપરાંત ફોજદારી કાવતરાની તપાસનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. મુદલિયારે આરોપ લગાવ્યો હતો કે હુમલા પાછળ માત્ર માઓવાદી સંગઠન જ નહીં, પરંતુ કેટલાક બિન-માઓવાદી લોકોની પણ સંભવિત ભૂમિકા હોઈ શકે છે.
છત્તીસગઢ પોલીસના એક અધિકારીએ તપાસની વર્તમાન સ્થિતિ અંગે જણાવ્યું કે હજુ સુધી ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી નથી. કેસની સંવેદનશીલતાને કારણે અધિકારીએ વધુ વિગતો આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
કેસમાં NIA અને રાજ્ય પોલીસ વચ્ચે કાનૂની લડાઈ
FIR નોંધાયાના થોડા અઠવાડિયા બાદ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે NIA Actની કલમ 8 હેઠળ NIAને આ કેસની તપાસ હાથ ધરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. NIAનું કહેવું હતું કે આ કેસનો સીધો સંબંધ ઝીરમ હત્યાકાંડ સાથે જોડાયેલા તેના પહેલાથી ચાલી રહેલા કેસ સાથે છે.
જોકે, બસ્તર પોલીસે કેસની ફાઇલો NIAને સોંપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ત્યારબાદ NIAએ વિશેષ NIA અદાલતનો સંપર્ક કર્યો અને પોલીસને કેસના દસ્તાવેજો સોંપવાનો આદેશ આપવા માંગણી કરી. ઑગસ્ટ 2020માં વિશેષ અદાલતે NIAની અરજી ફગાવી દીધી હતી.
સરકાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે FIR IPCની કલમ 302 અને 120-B હેઠળ નોંધાઈ છે અને આ કલમો NIA Act હેઠળ નિર્ધારિત અપરાધોની યાદીમાં આવતી નથી. તેથી રાજ્ય પોલીસ માટે કેસની ફાઇલો NIAને સોંપવી ફરજિયાત નથી.
મુદલિયાર તરફથી વકીલ સુદીપ શ્રીવાસ્તવે દલીલ કરી હતી કે NIAની મૂળ તપાસમાં કાવતરાના પાસાની યોગ્ય તપાસ કરવામાં આવી નહોતી. તેમના જણાવ્યા મુજબ તપાસ મુખ્યત્વે માઓવાદી કેડરો અને નેતાઓ તેમજ સુરક્ષાની ખામીઓ સુધી મર્યાદિત રહી હતી.
SITની રચના અને ભૂપેશ બઘેલનો નિર્ણય
ડિસેમ્બર 2018માં કોંગ્રેસની સરકાર સત્તામાં આવ્યા બાદ તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી ભૂપેશ બઘેલે ઝીરમ હત્યાકાંડની કાવતરાની તપાસ માટે વિશેષ તપાસ ટીમ એટલે કે SIT બનાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ ટીમનું નેતૃત્વ તે સમયના બસ્તર IG વિવેકાનંદ સિન્હાને સોંપવામાં આવ્યું હતું. ટીમમાં તે સમયના DIG એન્ટી-નક્સલ ઓપરેશન સુંદરરાજ પાટીલિંગમ પણ સામેલ હતા.
બઘેલે NIAની તપાસને અધૂરી ગણાવી હતી. તાજેતરમાં કાંકેરમાં પત્રકારો સાથે વાત કરતાં તેમણે આરોપ લગાવ્યો હતો કે દરભા પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી મૂળ FIRમાં જેમના નામ હતા અને જે કલમો લગાવવામાં આવી હતી, તેમની પૂરતી પૂછપરછ કરવામાં આવી નથી. તેમણે એ પણ કહ્યું હતું કે ઘટનાસ્થળે હાજર રહેલા તમામ લોકોની પૂછપરછ પણ કરવામાં આવી નથી.
હાઇકોર્ટથી સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો વિવાદ
NIAએ કેસ પોતાના હાથમાં લેવા માટે કરેલી કાર્યવાહી સામેનો કાનૂની વિવાદ અંતે છત્તીસગઢ હાઇકોર્ટ અને ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો. માર્ચ 2022માં છત્તીસગઢ હાઇકોર્ટે NIAની અપીલ ફગાવીને રાજ્ય પોલીસને તપાસ ચાલુ રાખવાનો માર્ગ ખુલ્લો રાખ્યો હતો.
NIAએ ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી હતી. નવેમ્બર 2023માં સુપ્રીમ કોર્ટે પણ હાઇકોર્ટનો નિર્ણય યથાવત રાખ્યો હતો. એટલે કાવતરાના આ અલગ કેસની તપાસ છત્તીસગઢ પોલીસ પાસે જ રહી.
સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયના થોડા દિવસો બાદ BJPના વરિષ્ઠ નેતા અને પૂર્વ મુખ્યમંત્રી રમણ સિંહે કહ્યું હતું કે BJP ફરી સત્તામાં આવશે તો આ કેસની તાત્કાલિક તપાસ કરાવવામાં આવશે. ત્યારબાદ ડિસેમ્બર 2023માં BJPના વિષ્ણુ દેવ સાયે મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા હતા.
કોંગ્રેસ અને BJP વચ્ચે આરોપ-પ્રત્યારોપ
જિતેન્દ્ર મુદલિયારે તપાસમાં વિલંબને લઈને BJP પર રાજકીય હસ્તક્ષેપનો આરોપ મૂક્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે હુમલા પાછળ જવાબદાર મોટા માઓવાદી નેતાઓમાંથી ઘણા આત્મસમર્પણ કરી ચૂક્યા છે અથવા ધરપકડ થઈ ચૂકી છે, ત્યારે તેમની પાસેથી કથિત કાવતરું અને હુમલાનો હેતુ જાણવા માટે પૂરતી પૂછપરછ કેમ કરવામાં આવી રહી નથી.
બીજી તરફ, બઘેલે પણ આરોપ લગાવ્યો છે કે BJP આ મુદ્દાને દબાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જોકે, આ તમામ આરોપો રાજકીય પક્ષો અને સંબંધિત પક્ષોના દાવા છે અને કાવતરાના કેસમાં અંતિમ જવાબદારી કોર્ટના નિર્ણય બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
13 વર્ષ પછી પણ મુખ્ય સવાલ યથાવત
ઝીરમ હત્યાકાંડમાં નંદ કુમાર પટેલ, પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી વિદ્યા ચરણ શુક્લ, ઉદય મુદલિયાર સહિત કોંગ્રેસના મોટા નેતાઓ માર્યા ગયા હતા. હુમલા અંગે NIAની કાર્યવાહી અને 10 આરોપીઓની સજા બાદ પણ એક મહત્વનો સવાલ યથાવત છે કે આ હુમલા પાછળનું કથિત મોટું કાવતરું શું હતું અને તેમાં અન્ય કોઈ લોકોની ભૂમિકા હતી કે નહીં.
મે 2020માં નોંધાયેલી FIR, 2022નો હાઇકોર્ટનો નિર્ણય અને નવેમ્બર 2023નો સુપ્રીમ કોર્ટનો નિર્ણય—આ બધાં પગલાં છતાં કાવતરાના કેસમાં હજુ ચાર્જશીટ દાખલ થઈ નથી. હવે તપાસ ક્યારે પૂર્ણ થાય છે અને ચાર્જશીટમાં કયા તથ્યો સામે આવે છે, તેના પર ઝીરમ હત્યાકાંડ સાથે જોડાયેલા આ લાંબા સમયથી ચાલતા રહસ્યનો આગળનો નિર્ણય નિર્ભર રહેશે.
