E20 Petrol Controversy: ભારતમાં ચાલુ નાણાકીય વર્ષની પ્રથમ ત્રિમાસિક GDP વૃદ્ધિ 7.8 ટકા રહી કે તેના પર ઉઠાવવામાં આવેલા 2.6 ટકાના દાવા અંગે રાજકીય અને ટીવી ચર્ચાઓ ગરમ છે. જોકે, આ ચર્ચા થોડા સમય પછી શાંત થઈ જશે અને સામાન્ય મતદાતા પોતાના રાજકીય વલણ પ્રમાણે જ તેને જોશે. GDPના આંકડાઓના કારણે કોઈ મોટો મતદાર વર્ગ અચાનક પોતાનો મત બદલી નાખે તેવી શક્યતા ઓછી છે. પરંતુ પેટ્રોલમાં ઇથેનોલની ભેળસેળ એટલે કે EBPનો મુદ્દો અલગ પ્રકારની નારાજગી ઊભી કરી રહ્યો છે.
BJPના પરંપરાગત મધ્યમ વર્ગમાં સવાલો
વાહન માલિકોનો મોટો હિસ્સો શહેરી અને મધ્યમ વર્ગમાંથી આવે છે અને છેલ્લા વર્ષોમાં આ વર્ગ મોદી-શાહની BJPનો મજબૂત સમર્થક રહ્યો છે. જોકે, હવે આ વર્ગના એક ભાગમાં EBP અંગે અસંતોષ જોવા મળી રહ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. સામાન્ય લોકોનો સવાલ છે કે જ્યારે તેઓ પેટ્રોલ માટે એટલી જ કિંમત ચૂકવે છે, ત્યારે તેમને ઇથેનોલ ભેળવેલું પેટ્રોલ કેમ આપવામાં આવે છે?
તેમના મુખ્ય સવાલોમાં ઓછું માઇલેજ, વાહનના એન્જિન પર સંભવિત અસર અને પોતાના ખર્ચમાં કોઈ ઘટાડો નહીં થવાનો મુદ્દો સામેલ છે. સાથે જ તેઓ પૂછે છે કે જો દેશને ઇથેનોલ ભેળસેળથી ફાયદો થાય છે, તો તેનો લાભ ગ્રાહકોને કેવી રીતે મળશે અને તેમને તેની પસંદગીનો વિકલ્પ કેમ આપવામાં આવતો નથી.
સરકારના જણાવેલા ફાયદા સામે ગ્રાહકોની નારાજગી
સરકાર તરફથી EBPના સમર્થનમાં ખેડૂતોને ફાયદો, વિદેશી ચલણની બચત અને કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડા જેવા કારણો રજૂ કરવામાં આવી રહ્યા છે. પરંતુ ટીકા એ છે કે આ દલીલો ગ્રાહકોની નારાજગી દૂર કરવામાં નિષ્ફળ રહી છે. ગ્રાહકોને આ નીતિ અંગે અગાઉથી સમજાવવામાં આવ્યા હોત અને તેની અસરો અંગે પારદર્શક માહિતી આપવામાં આવી હોત તો સ્થિતિ અલગ હોઈ શકતી હતી.
2014 પછી મધ્યમ વર્ગે પેટ્રોલ-ડીઝલના ઊંચા ભાવ સહિત અનેક આર્થિક નિર્ણયો છતાં BJPને સમર્થન આપ્યું છે. કાચા તેલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ ઘટ્યા ત્યારે પણ સરકારે ઉત્પાદન શુલ્કમાં વધારો કરીને આવક વધારી હતી. આ આવકનો ઉપયોગ ગરીબોને મફત અનાજ અને અન્ય સીધા લાભ આપવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. હવે આ જ વફાદાર મતદાતા વર્ગમાં EBP અંગે અસંતોષ ઊભો થવો રાજકીય રીતે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
1.56 ટકાથી વધીને 20 ટકા ઇથેનોલ ભેળસેળ
2013-14માં પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ ભેળસેળનું પ્રમાણ આશરે 1.56 ટકા હતું. ત્યારબાદ તેને વધારીને 20 ટકા સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યું છે અને આગળ 30 ટકા સુધી પહોંચાડવાની ચર્ચા પણ થઈ રહી છે. આ નીતિ પાછળનો મૂળ વિચાર એવો હતો કે દેશમાં ખાંડનું સરપ્લસ ઉત્પાદન થતું હોવાથી શેરડીમાંથી ઇથેનોલ બનાવવામાં આવે અને ખાંડની મિલોને વધારાની આવક મળે.
પરંતુ કૃષિ ઉત્પાદન હંમેશાં સ્થિર રહેતું નથી. મૉન્સૂન, જીવાતો અને બજારની સ્થિતિ જેવા પરિબળોને કારણે શેરડીનું સરપ્લસ ઉત્પાદન અછતમાં બદલાયું હોવાનું લેખમાં જણાવાયું છે. લાલ ફૂગ અને ટોચમાં કાણું પાડતી જીવાતો જેવા પાકના રોગો અને જીવાતોના કારણે પણ શેરડીના ઉત્પાદન પર અસર થઈ.
ઇથેનોલની માંગમાં મોટો ઉછાળો
ઇથેનોલની સરકારી ખરીદીમાં પણ છેલ્લા વર્ષોમાં ભારે વધારો થયો છે. 2013-14માં આશરે 38 કરોડ લિટરથી શરૂ થયેલી ખરીદી આ વર્ષે લગભગ 1,200 કરોડ લિટર સુધી પહોંચી છે. શેરડીમાંથી પૂરતું ઇથેનોલ ઉપલબ્ધ ન થતાં રિફાઇનરીઓ મકાઈ તરફ વળી છે.
પરંતુ મકાઈનો ઉપયોગ માત્ર ઇથેનોલ માટે થતો નથી. દૂધ, પોલ્ટ્રી અને માંસ ઉદ્યોગ માટે પણ મકાઈ મહત્વપૂર્ણ કાચો માલ છે. તેથી મકાઈની માંગ વધતાં તેની કિંમતમાં લગભગ 50 ટકાનો વધારો થયો હોવાનું લેખમાં જણાવાયું છે, જેની અસર અન્ય ખાદ્ય ચીજોની કિંમતો પર પણ પડી શકે છે.
હવે ચોખા પણ ઇથેનોલ માટે ઉપયોગમાં
મકાઈ બાદ હવે સરકાર ડાંગર અને ચોખા તરફ પણ વળી રહી છે. શરૂઆતમાં તૂટેલા ચોખા અને ત્યારબાદ સરપ્લસ ચોખાનો ઉપયોગ ઇથેનોલ માટે કરવામાં આવ્યો. લેખ મુજબ, આ વર્ષે ઇંધણ માટે 72 લાખ ટન ચોખા બજાર કિંમત કરતાં આશરે અડધી કિંમતે ફાળવવામાં આવ્યા છે.
આ સ્થિતિએ ‘ફૂડ વર્સેસ ફ્યુઅલ’નો સવાલ ઊભો કર્યો છે. જો ખાદ્ય અનાજનો ઉપયોગ ઇંધણ માટે વધશે અને બીજી તરફ ખાદ્ય ચીજોની અછત અથવા મોંઘવારી વધશે, તો સામાન્ય ગ્રાહક માટે આ નીતિનો વાસ્તવિક લાભ શું છે તે અંગે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.
ખાંડની અછત અને વધતી કિંમતોનો મુદ્દો
ખાંડના ભંડારમાં આશરે 50 લાખ ટનની અછતથી આ સીઝનની શરૂઆત થઈ હતી. અગાઉનો આધાર 34.3 મેટ્રિક ટન હતો, જે હવે ઘટીને લગભગ 28 મેટ્રિક ટન થયો હોવાનું જણાવાયું છે. પરિણામે ખાંડની કિંમતમાં લગભગ 50 ટકાનો વધારો થયો છે.
આ સ્થિતિમાં સરકાર દ્વારા ભંડાર પર નિયંત્રણ, નિકાસ પ્રતિબંધ, જમાખોરી-નફાખોરી સામે કાર્યવાહી અને ડ્યૂટી ફ્રી આયાત જેવા પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. તહેવારો નજીક હોવાને કારણે ખાંડના ભાવમાં વધારો સામાન્ય પરિવારો માટે વધુ મહત્વનો મુદ્દો બની શકે છે.
EBP લાગુ કરતા પહેલાં તૈયારી જરૂરી હતી
ઇથેનોલ-મિશ્રિત પેટ્રોલનો વિચાર પોતાના સ્થાને ખોટો નથી, પરંતુ તેની અમલવારી માટે લાંબા ગાળાની તૈયારી જરૂરી હતી. ખેડૂતોને શેરડી, મકાઈ અથવા ડાંગર જેવા પાકોના ઉત્પાદન માટે અગાઉથી તૈયાર કરવા, જરૂરી બજાર ઊભું કરવા અને ખાદ્ય ચીજોની અછત ન સર્જાય તેની વ્યવસ્થા કરવાની જરૂર હતી.
ગ્રાહકોને પણ અચાનક 20 ટકા ઇથેનોલ ભેળસેળવાળું પેટ્રોલ સ્વીકારવા મજબૂર કરવાને બદલે વિકલ્પ આપી શકાય તેવી દલીલ કરવામાં આવી છે. લેખમાં સૂચન છે કે ઓછા ઇથેનોલવાળા અથવા સામાન્ય પેટ્રોલને અલગ કિંમતે ઉપલબ્ધ કરાવી ગ્રાહકને પસંદગી આપવામાં આવી શકે.
હવે સરકાર સામે બે વિકલ્પ
હાલની સ્થિતિમાં સરકારે EBP નીતિ પર પુનર્વિચાર કરવો જોઈએ. એક વિકલ્પ તરીકે ઇથેનોલ ભેળસેળનું પ્રમાણ ઘટાડીને 10 ટકા કરવાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. બીજો વિકલ્પ ગ્રાહકોને ભેળસેળવાળા અને ઓછા ભેળસેળવાળા પેટ્રોલ વચ્ચે પસંદગી આપવાનો છે.
ખાંડ અને ઇથેનોલની ઉપલબ્ધતા, મકાઈ અને ચોખાની વધતી માંગ, મોંઘવારી અને ખાદ્ય સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ સાથે હવે પેટ્રોલની નીતિ માત્ર ઊર્જા ક્ષેત્રનો વિષય રહી નથી. તે ખેડૂતો, ગ્રાહકો અને સરકારની આર્થિક નીતિ સાથે સીધી રીતે જોડાઈ ગઈ છે. BJPનો પરંપરાગત મધ્યમ વર્ગ EBPના મુદ્દે નારાજ છે અને સરકાર માટે આ નારાજગીનો જવાબ આપવો હવે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
