ISRO Privatization: ભારતીય અવકાશ અનુસંધાન સંગઠન એટલે કે ISROના કર્મચારી સંગઠનોએ અવકાશ ક્ષેત્રમાં વધી રહેલી ખાનગી ભાગીદારી અને ખાનગીકરણને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. ઇસરોના વિવિધ કેન્દ્રોના કર્મચારી સંગઠનોએ ઇસરોના અધ્યક્ષ અને અવકાશ વિભાગના સચિવ ડૉ. વી. નારાયણનને પત્ર લખીને સરકારની નીતિ અંગે લેખિત સ્પષ્ટતા માગી છે. કર્મચારીઓનું કહેવું છે કે જો રોકેટ અને ઉપગ્રહોના નિર્માણ જેવા મહત્વપૂર્ણ કાર્યો ખાનગી કંપનીઓને સોંપવામાં આવશે તો ઇસરોની ભૂમિકા, કર્મચારીઓનું ભવિષ્ય અને દેશની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા પર અસર થઈ શકે છે.
રોકેટ નિર્માણની ક્ષમતા અંગે કર્મચારીઓની ચિંતા
કર્મચારી સંગઠનોના જણાવ્યા અનુસાર રોકેટની ડિઝાઇન, નિર્માણ, ઇન્ટિગ્રેશન, પરીક્ષણ અને લોન્ચિંગ જેવી પ્રક્રિયાઓ માત્ર ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલી નથી, પરંતુ તેમાં દાયકાઓથી વિકસેલી તકનીકી નિષ્ણાતતા, સુરક્ષા પ્રક્રિયાઓ અને અનુભવ સામેલ છે. કર્મચારીઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે જો આ સમગ્ર ક્ષમતા ધીમે ધીમે ખાનગી ક્ષેત્રને સોંપવામાં આવશે તો ઇસરોની પોતાની મૂળભૂત તકનીકી ક્ષમતાને નુકસાન થઈ શકે છે.
આ પત્ર એવા સમયે લખાયો છે જ્યારે ઇસરોએ તાજેતરમાં GSLV રોકેટની મદદથી એક ઉપગ્રહનું સફળ પ્રક્ષેપણ કર્યું છે. મિશનની સફળતા વચ્ચે સંસ્થાના કર્મચારીઓમાં પોતાના ભવિષ્ય અને ઇસરોની આગામી ભૂમિકા અંગે અનિશ્ચિતતા જોવા મળી રહી છે.
IN-SPACeના નિવેદનથી વધ્યો વિવાદ
કર્મચારી સંગઠનોની ચિંતાનું મુખ્ય કારણ 21 ઓગસ્ટે IN-SPACeના અધ્યક્ષ પવન ગોયન્કાનું નિવેદન છે. તેમણે કહ્યું હતું કે ભવિષ્યમાં ઇસરો પોતે લોન્ચ વ્હીકલ એટલે કે રોકેટનું નિર્માણ નહીં કરે અને આ જવાબદારી ખાનગી અથવા જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ સંભાળશે. તેમના અનુસાર ઇસરોનું ધ્યાન વિશેષ વૈજ્ઞાનિક મિશન, નવી ટેકનોલોજીના વિકાસ અને સંશોધન પર રહેશે.
આ નિવેદન બાદ કર્મચારી સંગઠનોએ સવાલ કર્યો છે કે શું આ સરકારનો સત્તાવાર નિર્ણય છે કે પછી તે માત્ર એક અભિપ્રાય છે. તેમનું કહેવું છે કે અવકાશ વિભાગ તરફથી આ અંગે કોઈ ઔપચારિક નીતિ કે આદેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.
ચેરમેન પાસે અનેક સવાલોના જવાબ માગ્યા
કર્મચારી સંગઠનોએ ડૉ. વી. નારાયણનને પૂછ્યું છે કે શું સરકારે ખરેખર નક્કી કર્યું છે કે ઇસરો ભવિષ્યમાં રોકેટ અને સામાન્ય ઉપગ્રહોનું નિર્માણ નહીં કરે. સાથે જ તેમણે ઇસરોની આગામી ભૂમિકા શું રહેશે અને વર્તમાન કર્મચારીઓના હિતોનું રક્ષણ કેવી રીતે કરવામાં આવશે તે અંગે પણ સ્પષ્ટતા માગી છે.
સંગઠનોએ એ પણ સવાલ કર્યો છે કે સરકારી નાણાંથી વિકસાવવામાં આવેલી ટેકનોલોજી ખાનગી કંપનીઓને કઈ પ્રક્રિયા હેઠળ આપવામાં આવી રહી છે અને આવા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો પહેલાં કર્મચારી સંગઠનો સાથે ચર્ચા કરવામાં આવશે કે નહીં.
ભરતી અને કર્મચારીઓના ભવિષ્ય અંગે ચિંતા
કર્મચારી સંગઠનોનું કહેવું છે કે ઇસરો પહેલેથી જ કર્મચારીઓની અછતનો સામનો કરી રહ્યું છે. સરકારી આંકડા અનુસાર ફેબ્રુઆરી 2026 સુધી ઇસરોમાં 18,142 મંજૂર પદોની સામે માત્ર 15,529 કર્મચારીઓ કાર્યરત હતા. એટલે કે આશરે 14.4 ટકા પદ ખાલી હતા.
કર્મચારીઓનું માનવું છે કે જો ઇસરોના મુખ્ય નિર્માણ કાર્યો ખાનગી કંપનીઓને સોંપવામાં આવશે તો ભવિષ્યમાં નિયમિત ભરતીમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. પરિણામે નવી પેઢીના વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરો માટે ઇસરોમાં કારકિર્દીની તકો પણ ઘટી શકે છે.
રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાનો મુદ્દો
કર્મચારી સંગઠનોએ અવકાશ કાર્યક્રમને માત્ર વ્યાપારી પ્રવૃત્તિ તરીકે ન જોવાની અપીલ કરી છે. તેમના મતે રોકેટ અને મહત્વપૂર્ણ ઉપગ્રહોના નિર્માણમાં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક ક્ષમતાનો પણ સમાવેશ થાય છે. આવી ક્ષમતાઓ સરકારી સંસ્થા પાસે જળવાઈ રહે તો ગુણવત્તા, જવાબદારી અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકાય છે.
જોકે, કર્મચારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીના વિરોધમાં નથી. તેમનું કહેવું છે કે ભારતીય ખાનગી ઉદ્યોગને અવકાશ ક્ષેત્રમાં આગળ વધવાની તક મળવી જોઈએ, પરંતુ તેના માટે ઇસરોની મૂળભૂત તકનીકી અને નિર્માણ ક્ષમતાને નબળી કરવાની જરૂર નથી.
નિષ્ણાતે પણ સંપૂર્ણ ખાનગી નિર્ભરતા સામે ચેતવણી આપી
મનોહર પર્રિકર ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ડિફેન્સ સ્ટડીઝ એન્ડ એનાલિસિસના ડેપ્યુટી મહાનિર્દેશક અજય લેલેએ પણ અવકાશ ક્ષેત્રમાં ખાનગી કંપનીઓની ભાગીદારીને જરૂરી ગણાવી છે. તેમના મતે તેનાથી ભારત વૈશ્વિક અવકાશ બજારમાં પોતાનો હિસ્સો વધારી શકે છે. જોકે, તેમણે એવું પણ કહ્યું છે કે ઇસરો સંપૂર્ણપણે ખાનગી કંપનીઓ પર નિર્ભર ન થવું જોઈએ.
તેમના અનુસાર ગગનયાન, ભારતીય અવકાશ સ્ટેશન અને માનવસહિત ચંદ્ર મિશન જેવા મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમો વચ્ચે ઇસરોએ વ્યૂહાત્મક અને મહત્વપૂર્ણ ઉપગ્રહો માટે પોતાના લોન્ચ વ્હીકલ વિકસાવવા અને સંચાલિત કરવાની ક્ષમતા જાળવી રાખવી જોઈએ.
2020ની નીતિ બાદ હવે સીમા નક્કી કરવાની માંગ
સરકારે 2020માં અવકાશ ક્ષેત્રને ખાનગી ભાગીદારી માટે ખોલ્યું હતું. આ નીતિ હેઠળ ખાનગી કંપનીઓને તકનીકી સહયોગ આપવાનો અને નિયમિત વ્યાવસાયિક કાર્યો ધીમે ધીમે ઉદ્યોગને સોંપવાનો અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે ઇસરોને સંશોધન, નવી ટેકનોલોજી અને વૈજ્ઞાનિક મિશન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું હતું.
હવે કર્મચારી સંગઠનોની માંગ છે કે ઇસરો અને ખાનગી ક્ષેત્ર વચ્ચે જવાબદારીઓની સ્પષ્ટ સીમા નક્કી કરવામાં આવે. કયા કાર્યો ઇસરો પાસે રહેશે અને કયા કાર્યો ખાનગી કંપનીઓને આપવામાં આવશે તે અંગે સ્પષ્ટ નીતિ જાહેર કરવામાં આવે.
હાલમાં આ મુદ્દે ઇસરોના અધ્યક્ષ ડૉ. વી. નારાયણન અથવા IN-SPACeના અધ્યક્ષ પવન ગોયન્કા તરફથી સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા સામે આવી નથી. ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી વધારવાની સરકારની નીતિ અને ઇસરોની મૂળ ક્ષમતાઓ જાળવવાની કર્મચારી સંગઠનોની માંગ વચ્ચે હવે ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમના ભવિષ્યને લઈને ચર્ચા વધુ તેજ બની છે.
