Noise Pollution India: દિલ્હીના કિલોકરી વિસ્તારમાં જાણીતા મણિપુરી સંગીતકાર, શિક્ષક અને રૉક બૅન્ડ ફીનિક્સના ગિટારિસ્ટ ચોંગથામ વિક્રમ સિંહની હત્યાએ ભારતમાં વધતા ધ્વનિ પ્રદૂષણ અને જાહેર સ્થળે અવાજના ઉપયોગ અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. 55 વર્ષીય સિંહ લગભગ બે દાયકાથી દિલ્હીમાં રહેતા હતા. ગયા રવિવારે મધરાત પહેલાં તેઓ પોતાના એપાર્ટમેન્ટમાંથી નીચે ઉતરી કચરો ફેંકવા ગયા હતા.
કિલોકરીના નીચેના માળે અનેક ઢાબા અને ક્લાઉડ કિચન આવેલા છે, જ્યાં કામકાજનો કોઈ નિશ્ચિત સમય નથી. તે રાત્રે ત્યાં કામ કરતા કેટલાક ડિલિવરી કર્મચારીઓ અને અન્ય લોકો દારૂ પીને જોરજોરથી બૂમો પાડી રહ્યા હતા. સિંહે અવાજ ઓછો કરવા કહ્યું. ત્યારબાદ તેઓ તેમના ઘર સુધી પાછળ આવ્યા અને ઘરના દરવાજા બહાર જ તેમની મારપીટ કરી.
હોસ્પિટલ પહોંચતા પહેલાં જ વધી ગયું રક્તસ્ત્રાવ
પરિવારે સિંહને તાત્કાલિક હોલી ફૅમિલી હૉસ્પિટલ લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો. રસ્તામાં તેમણે પોતાના પુત્ર યાઇફાબાને કહ્યું કે તેઓ હુમલાખોરોને ઓળખે છે અને અગાઉ પણ તેમને આવું ન કરવા માટે કહી ચૂક્યા હતા. જોકે, વધારે લોહી વહી જવાને કારણે તેમનું મૃત્યુ થયું.
હત્યાના કેસમાં સાત લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે અને 15 વર્ષના એક કિશોરને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યો છે. હત્યા પાછળ જાતિ આધારિત કારણ હતું કે નહીં તે હજુ સ્પષ્ટ નથી. જોકે, આ ઘટનાએ એ સવાલ જરૂર ઊભો કર્યો છે કે જાહેર સ્થળે અવાજ સામે વાંધો ઉઠાવવો પણ શું કોઈ વ્યક્તિ માટે જોખમી બની રહ્યો છે?
ગણેશોત્સવથી લગ્નની મોસમ સુધી વધતો ઘોંઘાટ
ભારતીય શહેરોમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ માત્ર ટ્રાફિક અને બાંધકામ પૂરતું મર્યાદિત નથી. ઑગસ્ટથી ડિસેમ્બર સુધી ગણેશ ચતુર્થી, નવરાત્રિ, કાંવડ યાત્રા અને ક્રિસમસ જેવા અનેક મોટા કાર્યક્રમો યોજાય છે. આ દરમિયાન ટ્રકો અને સરઘસોમાં મોટા સાઉન્ડ સિસ્ટમ અને સ્પીકરનો ઉપયોગ થાય છે.
ઘણા વિસ્તારોમાં આ અવાજ નક્કી કરાયેલી 90 ડેસિબલ મર્યાદા કરતાં પણ વધારે હોય છે. નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી વચ્ચે લગ્નની મોસમ દરમિયાન રાત્રે રહેણાંક વિસ્તારોમાંથી પસાર થતી જાન અને ત્યારબાદ આખું વર્ષ ક્રિકેટ સાથે જોડાતી આતશબાજી પણ ધ્વનિ પ્રદૂષણમાં વધારો કરે છે.
અવાજનો મુદ્દો માત્ર અસુવિધા પૂરતો નથી. ઘણી વખત જાહેર સ્થળે ઊંચો અવાજ પોતાની હાજરી, અધિકાર અને વર્ચસ્વ દર્શાવવાનું માધ્યમ બની જાય છે. પરિણામે અવાજ અંગે વાંધો ઉઠાવનાર વ્યક્તિને જ સમસ્યા ઊભી કરનાર તરીકે જોવામાં આવે છે.
પુણેમાં 15 હજાર ફરિયાદો, લોકો રસ્તા પર
પુણેમાં આ વર્ષે ધ્વનિ પ્રદૂષણ અંગે 15,000 ફરિયાદો નોંધાઈ છે. ગયા સપ્તાહે પુણેકર અગેન્સ્ટ લાઉડસ્પીકર ફોરમની અપીલ બાદ એક હજારથી વધુ લોકો DJ અને અન્ય સાઉન્ડ સિસ્ટમ સામે વિરોધ કરવા એકઠા થયા હતા.
મૉડલ કૉલોનીના એક રહેવાસીએ જણાવ્યું હતું કે ગયા ગણેશોત્સવ દરમિયાન ઊંચી ઇમારતના સાતમા માળે પણ પરિવારના સભ્યો એકબીજાનો અવાજ સાંભળી શકતા નહોતા. તેમણે અવાજથી બચવા માટે 5.5 લાખ રૂપિયા ખર્ચીને નવી બારીઓ લગાવવી પડી હતી. બોટ ક્લબ રોડ વિસ્તારમાં એક રહેવાસીએ પોતાના પહેલા માળના ઘરમાં 120 ડેસિબલનો અવાજ રેકોર્ડ કર્યો હતો, જ્યારે અવાજનું પંડાલ લગભગ એક કિલોમીટર દૂર હતું.
ધ્વનિ પ્રદૂષણ સાથે જોડાયેલી દુઃખદ ઘટનાઓ
ગયા વર્ષે વર્ષા કદમે પોતાના બીમાર પિતાને ઘરની નજીક વાગતા DJના અવાજથી બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેમના પિતા ઑક્સિજન સપોર્ટ પર હતા, છતાં અવાજ ઓછો કરવા અને DJનું સ્ટૅન્ડ ખસેડવાની અપીલ પર ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નહીં. કદમે જણાવ્યું હતું કે મુદ્દો ઉઠાવતા તેમને “ધર્મ વિરુદ્ધ” હોવાનો આરોપ સહન કરવો પડ્યો.
તાજેતરમાં પુણેમાં વિસર્જન સરઘસ દરમિયાન બે લોકો પડી જતાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. હૈદરાબાદમાં પણ સરઘસ દરમિયાન 19 વર્ષીય વિદ્યાર્થીનું શંકાસ્પદ હાર્ટ અટૅકથી મૃત્યુ થયું હતું. પરિવારજનોએ ખૂબ જ તેજ DJ અને ફટાકડાના અવાજને કારણ ગણાવ્યું હતું. માર્ચ 2025માં એક વ્યક્તિને બાળકો બોર્ડ પરીક્ષાની તૈયારી કરી શકે તે માટે હોળી દરમિયાન સાઉન્ડ સિસ્ટમનો અવાજ ઓછો કરવા કહેતાં માર મારવામાં આવ્યો હતો.
કાયદો શું કહે છે?
સુપ્રીમ કોર્ટે 2000માં Church Of God (Full Gospel) In. vs K.K.R. Majestic Colony Welfare કેસમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ધર્મના નામે પણ એવી પ્રવૃત્તિઓને મંજૂરી આપી શકાય નહીં, જે વૃદ્ધો, બીમાર લોકો, વિદ્યાર્થીઓ અથવા બાળકોની ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડે.
ત્યારબાદ રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા સુધી લાઉડસ્પીકરના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. જોકે, રાજ્ય સરકારોને વર્ષમાં 15 દિવસ સુધી આ નિયમોમાં છૂટ આપવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.
અવાજ અને સામાજિક તણાવનો સંબંધ
ડિસેમ્બર 1992માં બાબરી મસ્જિદ ધ્વંસ બાદ મુંબઈમાં ઘંટનાદ અને મહાઆરતી જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા જાહેર સ્થળે ધાર્મિક હાજરી દર્શાવવામાં આવી હતી. શ્રીકૃષ્ણ આયોગના અહેવાલમાં પણ મહાઆરતી અને ત્યારબાદ થયેલી હિંસક ઘટનાઓ વચ્ચેના સંદર્ભનો ઉલ્લેખ થયો હતો.
આજે પણ ગણપતિ આરતી, હનુમાન આરતી, અઝાન અને લાઉડસ્પીકરને લઈને અનેક સ્થળે વિવાદો જોવા મળે છે. ગ્રાન્ટ રોડની એક મહાઆરતી દરમિયાન અઝાનને લઈને ફરિયાદ થયા બાદ પોલીસે અઝાન બંધ કરાવી હતી અને ત્યારબાદ કેટલાક મુસ્લિમ વેપારી પ્રતિષ્ઠાનો પર હુમલાની ઘટના બની હતી.
કાયદા, ધ્વનિ મર્યાદા અને શાંત વિસ્તારોના નિયમો અસ્તિત્વમાં હોવા છતાં તેનો અમલ ઘણી વખત નબળો રહે છે. સવાલ માત્ર એટલો નથી કે કોને અવાજ કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ એ પણ છે કે કોઈ વ્યક્તિને પોતાના ઘર, બીમારી, ઊંઘ અથવા અભ્યાસ માટે શાંતિ માંગવાનો અધિકાર કેટલો સુરક્ષિત છે? ચોંગથામ વિક્રમ સિંહની હત્યા આ મૂળભૂત પ્રશ્નને વધુ ગંભીર બનાવી ગઈ છે.
