Congress UPI MDR: ભારતમાં UPI પેમેન્ટના નવા ચાર્જિંગ નિયમને લઈને રાજકીય વિવાદ ઊભો થયો છે. કોંગ્રેસે આરોપ લગાવ્યો છે કે મોદી સરકારે અમેરિકી દબાણ હેઠળ UPI વ્યવસ્થામાં મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ એટલે કે MDR દાખલ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. પાર્ટીનો દાવો છે કે અમેરિકન કંપનીઓ લાંબા સમયથી ભારતની ઝીરો-MDR UPI વ્યવસ્થા સામે વાંધો ઉઠાવતી રહી છે અને હવે નવા ચાર્જથી PhonePe, Google Pay અને Amazon Pay જેવા મોટા પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મને ફાયદો થઈ શકે છે.

જોકે, કેન્દ્ર સરકારે આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. નાણાં મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે MDR સરકાર દ્વારા વસૂલવામાં આવતો ટેક્સ નથી અને આ નિર્ણય કોઈ વિદેશી દબાણ હેઠળ લેવાયો નથી. સરકારના જણાવ્યા મુજબ, UPI વ્યવસ્થાની લાંબા ગાળાની સ્થિરતા માટે નવો માળખો તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.

15 ઓક્ટોબરથી ₹2,000થી વધુના વેપારી પેમેન્ટ પર 0.4% MDR

NPCIના નવા ફ્રેમવર્ક મુજબ 15 ઓક્ટોબર 2026થી ₹2,000થી વધુના Person-to-Merchant એટલે કે P2M UPI પેમેન્ટ પર 0.4 ટકા MDR લાગુ થશે. ₹75,000 કે તેથી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન માટે મહત્તમ MDR ₹300 રહેશે. વ્યક્તિથી વ્યક્તિ એટલે કે P2P ટ્રાન્ઝેક્શન પર કોઈ ચાર્જ નહીં હોય. ₹2,000 સુધીના P2M પેમેન્ટ પણ MDRથી મુક્ત રહેશે.

કેન્દ્રના જણાવ્યા અનુસાર આશરે 96 ટકા P2M ટ્રાન્ઝેક્શન નવા MDRથી અસરગ્રસ્ત નહીં થાય. નાના વેપારીઓ માટે પણ ઝીરો-MDRની વ્યવસ્થા યથાવત રાખવામાં આવી છે. મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે ગ્રાહક પાસેથી આ MDR સીધો વસૂલવાનો નિયમ નથી. MDR પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં સામેલ બેંકો, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ અને એપ્લિકેશન પ્રોવાઇડર્સ વચ્ચે વહેંચાશે.

કોંગ્રેસનો ‘અમેરિકન કંપનીઓને ફાયદો’નો આરોપ

કોંગ્રેસ નેતા સુપ્રિયા શ્રીનેતે પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં નવા MDRને લઈને સરકાર સામે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. તેમણે દાવો કર્યો કે PhonePe અને Google Pay મળીને UPI માર્કેટમાં આશરે 86 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે અને Amazon Pay પણ અમેરિકન કંપની સાથે જોડાયેલું પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ છે. કોંગ્રેસનો તર્ક છે કે પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં MDRથી આવક ઊભી થશે તો મોટા પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મને પણ તેનો આર્થિક લાભ મળી શકે છે.

अब सवाल उठता है कि 2,000 रुपए से ऊपर के Merchant UPI पेमेंट पर जो चार्ज लगाया गया है… उसके सबसे बड़े लाभार्थी कौन हैं?

जवाब है-

• PhonePe
• Google Pay

PhonePe और Google Pay का 86% मार्केट पर कब्जा है, ऐसे में MDR रेवेन्यू उनकी कमाई और वैल्यूएशन बढ़ाएगा।

यानी इसका सबसे… pic.twitter.com/biMllWVPdB

— Congress (@INCIndia) September 16, 2026

શ્રીનેતે UPIના સંચાલન ખર્ચ અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો અને દાવો કર્યો કે સિસ્ટમ ચલાવવા માટે દર વર્ષે ₹20,700 કરોડની જરૂર પડે છે. તેમણે RBIના સરકારને થયેલા સરપ્લસ ટ્રાન્સફર, બેંકોના નફા અને NPCIની આવકનો ઉલ્લેખ કરીને પૂછ્યું કે UPI માટે અલગથી MDRની જરૂર શા માટે ઊભી થઈ.

રાહુલ ગાંધી અને જયરામ રમેશના સરકાર પર પ્રહાર

કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીએ UPI પર નવા ચાર્જને લઈને સરકારની ટીકા કરી અને તેને ‘UPI ટેક્સ’ ગણાવ્યો. તેમણે સરકારને આ નિર્ણય પાછો ખેંચવાની માંગ કરી.

જયરામ રમેશે પણ અમેરિકી વેપાર નીતિ અને UPIના MDRને એકસાથે જોડીને સરકાર પર સવાલો ઉઠાવ્યા. તેમણે દલીલ કરી કે એક તરફ અમેરિકા ભારત પર રશિયન તેલની ખરીદીના મુદ્દે 100 ટકા સુધીના સંભવિત ટેરિફ માટે કાયદાકીય સત્તા ઊભી કરી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ ભારતે UPI જેવા ડિજિટલ પેમેન્ટ માળખામાં ચાર્જની વ્યવસ્થા શરૂ કરી છે.

અમેરિકી હાઉસે 16 સપ્ટેમ્બરે Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act of 2026ને 262-159 મતથી મંજૂરી આપી હતી. આ બિલ રશિયન ઊર્જા ખરીદતા દેશો પર 100 ટકા સુધીના ટેરિફ લાદવાની સત્તા રાષ્ટ્રપતિને આપી શકે છે. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે ભારત પર આપમેળે 100 ટકા ટેરિફ લાગુ થઈ ગયો છે; બિલ કાયદો બન્યા બાદ પણ તેનો ઉપયોગ કરવો કે નહીં તે રાષ્ટ્રપતિના નિર્ણય પર રહેશે.

Modi ji, roll back the UPI tax. Now. pic.twitter.com/IIt46zMgCG

— Rahul Gandhi (@RahulGandhi) September 16, 2026

UPI અને અમેરિકાના વેપાર વિવાદનો સંદર્ભ

કોંગ્રેસનો દાવો છે કે અમેરિકન વેપાર અધિકારીઓએ ભારતની ઝીરો-MDR નીતિ અને UPI તથા RuPayના વિસ્તરણ અંગે અગાઉ વાંધા ઉઠાવ્યા હતા. પાર્ટીનું કહેવું છે કે આ નીતિઓ અમેરિકન પેમેન્ટ કંપનીઓને ભારતીય બજારમાં સમાન સ્પર્ધાત્મક તકથી વંચિત રાખે છે.

કોંગ્રેસ આ સંદર્ભને ભારત-અમેરિકા વેપાર વાટાઘાટો સાથે પણ જોડે છે. જોકે, ઉપલબ્ધ સત્તાવાર સ્પષ્ટીકરણ મુજબ નવો MDR નિર્ણય UPI ઇકોસિસ્ટમની લાંબા ગાળાની સ્થિરતા, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સાયબર સુરક્ષા જેવા ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો છે.

અમેરિકામાં 100% ટેરિફ બિલ અને ભારત માટે પડકાર

રશિયન તેલની ખરીદીના મુદ્દે અમેરિકી કાયદાકીય પગલાંથી ભારત સામે અલગ પ્રકારનું વેપારી દબાણ ઊભું થયું છે. હાઉસમાંથી પસાર થયેલા બિલ હેઠળ ટ્રમ્પ પ્રશાસનને રશિયન તેલ અને ગેસ ખરીદતા દેશો પર 100 ટકા સુધીનો ટેરિફ લગાવવાની સત્તા મળી શકે છે. ભારત અને ચીન આ વ્યવસ્થાના સંભવિત નિશાન તરીકે ચર્ચામાં છે.

આ કારણે કોંગ્રેસે UPIના નવા MDR અને અમેરિકી વેપાર દબાણ વચ્ચે સંબંધ હોવાનો રાજકીય આરોપ મૂક્યો છે. બીજી તરફ સરકાર આ જોડાણને નકારી રહી છે અને MDRને UPIની પોતાની આર્થિક તથા ટેક્નિકલ જરૂરિયાતો સાથે જોડે છે.

પેટ્રોલિયમ ડીલર્સનો પણ MDR સામે વિરોધ

UPIના નવા ચાર્જનો વિરોધ માત્ર રાજકીય સ્તરે જ નથી થયો. ઓલ ઇન્ડિયા પેટ્રોલિયમ ડીલર્સ એસોસિએશને પણ ₹2,000થી વધુના UPI પેમેન્ટ પર MDRમાંથી પેટ્રોલ પંપોને સંપૂર્ણ મુક્તિ આપવાની માંગ કરી છે. એસોસિએશનના અધ્યક્ષ અજય બંસલે નાણામંત્રીને પત્ર લખીને કહ્યું છે કે ડીલરોનું માર્જિન ટ્રાન્ઝેક્શનની ટકાવારી પર નહીં પરંતુ પ્રતિ લિટર આધારિત હોય છે. તેથી MDR તેમના માર્જિનને સીધી અસર કરી શકે છે.

એસોસિએશનનું કહેવું છે કે ઓક્ટોબર 2017 બાદ ડીલર કમિશનમાં વધારો થયો નથી, જ્યારે વીજળી, કર્મચારી, નિયમનકારી પાલન અને અન્ય ઓપરેશનલ ખર્ચ સતત વધ્યા છે. તેથી ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપતા વેપારીઓ પર વધારાનો ખર્ચ ન નાખવાની માંગ કરવામાં આવી છે.

હવે મુખ્ય સવાલ શું છે?

UPIના નવા નિયમથી ગ્રાહકો માટે સામાન્ય P2P ટ્રાન્ઝેક્શન અને ₹2,000 સુધીના વેપારી પેમેન્ટ મફત રહેશે. પરંતુ મોટા વેપારી પેમેન્ટ પર MDR લાગુ થવાથી વેપારીઓના ખર્ચમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. કોંગ્રેસ તેને અમેરિકી દબાણ સાથે જોડે છે, જ્યારે સરકાર તેને UPI ઇકોસિસ્ટમને લાંબા ગાળે ટકાઉ બનાવવા માટેનો સ્વદેશી નીતિગત નિર્ણય ગણાવે છે.

આથી હવે સરકાર પાસે મુખ્ય સવાલ એ છે કે MDR નક્કી કરવાની પ્રક્રિયામાં કયા આર્થિક માપદંડો અપનાવવામાં આવ્યા, તેનો વાસ્તવિક લાભ કયા પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમ ભાગીદારોને મળશે અને અમેરિકાની વેપારી માંગણીઓનો આ નિર્ણય સાથે કોઈ સંબંધ છે કે નહીં. બીજી તરફ, નવા MDRથી UPIના ઉપયોગ, વેપારીઓના ખર્ચ અને ડિજિટલ પેમેન્ટની વૃદ્ધિ પર શું અસર પડે છે તે 15 ઓક્ટોબર બાદ વધુ સ્પષ્ટ થશે.