Gallantry Award Railway Concession: સશસ્ત્ર દળોના વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓને હવે ભારતીય રેલવેમાં AC વર્ગોમાં મફત મુસાફરીની સુવિધા મળશે. રક્ષા મંત્રાલયે સેના મેડલ, નૌસેના મેડલ અને વાયુસેના મેડલ મેળવનારાઓ માટે ફર્સ્ટ ક્લાસ, 2nd AC અને AC ચેર કારમાં આજીવન મફત મુસાફરીને મંજૂરી આપી છે. તેમની સાથે એક સાથી વ્યક્તિ પણ મફતમાં મુસાફરી કરી શકશે.
આ નિર્ણયને સશસ્ત્ર દળોના વીરતા પુરસ્કાર વિજેતાઓ અને પોલીસના વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓ વચ્ચે રેલવે સુવિધામાં રહેલી લાંબા સમયની અસમાનતા દૂર કરવાના મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. પોલીસના વીરતા પુરસ્કાર વિજેતાઓને 1989થી રેલવે મુસાફરીમાં રાહત મળતી હતી, જ્યારે સેના મેડલ મેળવનારાઓ આ સુવિધાથી બહાર હતા.
માર્ચ 2026માં મંજૂરી, હવે માર્ગદર્શિકા જાહેર
રક્ષા મંત્રાલયે આ નિર્ણયને આ વર્ષે માર્ચમાં મંજૂરી આપી હતી. ત્યારબાદ તેનો અમલ સુનિશ્ચિત કરવા માટે સેના મુખ્યાલયે આ અઠવાડિયે સંબંધિત માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે. નવી વ્યવસ્થા હેઠળ સેના, નૌસેના અને વાયુસેનાના વીરતા મેડલ મેળવનારાઓને આજીવન મફત મુસાફરીનો લાભ મળશે.
આ સુવિધા માત્ર પુરસ્કાર વિજેતા સુધી મર્યાદિત નથી. તેમના પતિ અથવા પત્નીને પણ તેનો લાભ મળશે. વિધવા અથવા વિધુરને પુનઃલગ્ન કરે ત્યાં સુધી આ સુવિધા ચાલુ રહેશે. મરણોપરાંત વીરતા પુરસ્કાર મેળવનાર અવિવાહિત વ્યક્તિના માતા-પિતાને પણ આ લાભ આપવામાં આવશે. આ સમગ્ર યોજનાનો ખર્ચ રક્ષા મંત્રાલય ઉઠાવશે.
પોલીસ માટે 1989થી રેલવે રાહત
વીરતા પુરસ્કાર વિજેતાઓને રેલવે રાહત આપવાની શરૂઆત પોલીસકર્મીઓથી થઈ હતી. માર્ચ 1989માં રેલવે મંત્રાલયે રાષ્ટ્રપતિ પોલીસ મેડલ ફોર ગેલન્ટ્રી અને પોલીસ મેડલ ફોર ગેલન્ટ્રી મેળવનારાઓને સેકન્ડ ક્લાસ મેલ/એક્સપ્રેસ ભાડામાં 50 ટકા રાહત આપવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ વ્યવસ્થા 1 એપ્રિલ 1989થી અમલમાં આવી હતી.
ત્યારબાદ ફેબ્રુઆરી 1996માં આ સુવિધામાં વધુ વધારો થયો. રેલવે બોર્ડે પરમવીર ચક્ર, અશોક ચક્ર, મહાવીર ચક્ર, કીર્તિ ચક્ર, વીર ચક્ર અને શૌર્ય ચક્ર જેવા મોટા વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓ માટે ફર્સ્ટ ક્લાસ/AC 2-ટિયરનો મફત કાર્ડ પાસ શરૂ કર્યો હતો.
29 ઑક્ટોબર 1996ના રોજ રેલવે બોર્ડે પોલીસના વીરતા પુરસ્કાર વિજેતાઓ માટે પણ ફર્સ્ટ ક્લાસ/AC 2-ટિયરનો મફત પાસ મંજૂર કર્યો હતો. ત્યારબાદ સાથી મુસાફર તેમજ કેટલાક કિસ્સામાં મૃત પુરસ્કાર વિજેતાના જીવનસાથી અને માતા-પિતા માટે પણ જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી.
સશસ્ત્ર દળોની માંગ એક દાયકાથી વધુ જૂની
સશસ્ત્ર દળોના વીરતા પુરસ્કાર વિજેતાઓને સમાન રેલવે સુવિધા આપવાની માંગ નવી નથી. 2013માં રક્ષા મંત્રાલયે રેલવે મંત્રાલયને પત્ર લખીને સશસ્ત્ર દળોના મોટા વીરતા પુરસ્કાર મેળવનારાઓને પણ રેલવે પાસ યોજનામાં સામેલ કરવાની માંગ કરી હતી.
ખાસ કરીને વીરતા માટે આપવામાં આવતા સેના મેડલને લઈને આ અસમાનતાનો મુદ્દો ઉઠ્યો હતો. સત્તાવાર Order of Precedenceમાં સેના મેડલનું સ્થાન હોવા છતાં રેલવેની આ સુવિધામાં તેને સામેલ કરવામાં આવ્યું ન હતું.
હાઈ કોર્ટમાં પણ પહોંચ્યો હતો મુદ્દો
આ મામલો પંજાબ અને હરિયાણા હાઈ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. 2015માં નિવૃત્ત મેજર જનરલ તેજપાલ સિંહ બક્ષીએ દાખલ કરેલી અરજી પરની કાર્યવાહી દરમિયાન કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે વીરતા માટેના સેના મેડલને Order of Precedenceમાં 22મું સ્થાન મળેલું છે, જ્યારે વીરતા માટેના પોલીસ મેડલનું સ્થાન 24મું છે.
આથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે પ્રાથમિકતા યાદીમાં ઉપર સ્થાન ધરાવતા સેના મેડલ વિજેતાઓને એવી રેલવે સુવિધા ન મળે, જે નીચલા ક્રમના પોલીસ વીરતા મેડલ વિજેતાઓને ઉપલબ્ધ છે, તો તે અસમાનતા ગણાય.
11 વર્ષ બાદ મામલો ઉકેલાયો
મામલાની જાણકારી ધરાવતા સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ હાઈ કોર્ટના આદેશ બાદ અધિકારીઓને આ તફાવત દૂર કરવાની દિશામાં કામ કરવા સૂચના આપવામાં આવી હતી. અંતે રક્ષા મંત્રાલય તરફથી સંબંધિત રકમની ભરપાઈ કરવાની સંમતિ બાદ રેલવે તરફથી પણ સેના મેડલ વિજેતાઓને સમાન સુવિધા આપવા માટે સહમતિ બની.
હવે માર્ચ 2026ના નિર્ણય અને સેના મુખ્યાલયની નવી માર્ગદર્શિકા બાદ ત્રણેય સેનાના સંબંધિત વીરતા મેડલ વિજેતાઓને રેલવેમાં મફત મુસાફરીનો અધિકાર મળ્યો છે. આ નિર્ણય 1989થી ચાલતી વ્યવસ્થા અને સશસ્ત્ર દળોની લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી માંગ વચ્ચેનો તફાવત દૂર કરે છે.
