Supreme Court Contempt Cases: સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશોનું જાણીજોઈને ઉલ્લંઘન કરવાના આરોપો સામે અદાલતની અવમાનનાની કાર્યવાહી શરૂ થાય છે, પરંતુ આવા મોટા ભાગના કેસોમાં દોષિતોને સજા થતી નથી. અદાલતના આંકડા દર્શાવે છે કે ઘણી વખત સંબંધિત પક્ષકારો આદેશનું પાલન કરે છે અથવા બિનશરતી માફી માગે છે, જેના પગલે કાર્યવાહીનો અંત આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં તાજેતરમાં કેન્દ્રીય ગૃહ સચિવ ગોવિંદ મોહન, દિલ્હી પોલીસ કમિશનર અનુરાગ કુમાર અને દિલ્હી મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશન (DMRC)નાં અધ્યક્ષ ડી. થારા સામે પણ પ્રથમ દૃષ્ટિએ સિવિલ અવમાનનાનો કેસ બનતો હોવાનું માનવામાં આવ્યું હતું. મેટ્રો સ્ટેશન બંધ કરવા, ટ્રેન સેવાઓ રોકવા અને વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન ઇન્ટરનેટ બંધ કરવાના આદેશોને લઈને આ કાર્યવાહી થઈ હતી. નોટિસ મળ્યા બાદ ત્રણેય અધિકારીઓએ બિનશરતી માફી માગી અને કાયદો-વ્યવસ્થા તથા લોકોની સુરક્ષાના હેતુથી પગલાં લેવાયાં હોવાનું જણાવ્યું હતું.

સિવિલ અને ફોજદારી અવમાનના વચ્ચે શું તફાવત છે

ભારતમાં અદાલતની અવમાનના અધિનિયમ, 1971 હેઠળ મુખ્યત્વે બે પ્રકારની કાર્યવાહી થાય છે. સિવિલ અવમાનના ત્યારે બને છે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ અદાલતના ચુકાદા, હુકમ, નિર્દેશ, રિટ અથવા અન્ય કાનૂની આદેશનું જાણીજોઈને પાલન કરતી નથી. અદાલત સમક્ષ આપેલા વચનનો ઇરાદાપૂર્વક ભંગ કરવો પણ આ શ્રેણીમાં આવે છે.

ફોજદારી અવમાનનામાં એવા કૃત્યો અથવા નિવેદનોનો સમાવેશ થાય છે, જે અદાલતની સત્તાને નબળી પાડે, ન્યાયિક કાર્યવાહી અવરોધે અથવા ન્યાયની પ્રક્રિયામાં દખલ કરે. કાયદામાં નિર્ધારિત સંજોગોમાં આવી કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે એટર્ની જનરલ અથવા સોલિસિટર જનરલની લેખિત સંમતિ જરૂરી બની શકે છે.

અદાલતની ટીકા કરવી માત્ર એટલા માટે અવમાનના નથી. ન્યાયાધીશોના ચુકાદાઓના તર્ક અથવા કાયદાના અર્થઘટન અંગે સદ્ભાવનાપૂર્વક અને સંતુલિત ટીકા કરવી બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ભાગ છે. જોકે, આ સ્વતંત્રતા કાયદાની મર્યાદાઓને આધીન છે.

અવમાનના માટે છ મહિના સુધીની કેદ અને દંડની જોગવાઈ

અદાલતની અવમાનના અધિનિયમની કલમ 12 હેઠળ છ મહિના સુધીની સાદી કેદ, 2,000 રૂપિયા સુધીનો દંડ અથવા બંને સજા થઈ શકે છે. જોકે, આ જોગવાઈ હોવા છતાં વાસ્તવમાં સજા થયેલા કેસોનું પ્રમાણ ઓછું છે. સિવિલ અવમાનનાની કાર્યવાહી સામાન્ય રીતે કથિત ઉલ્લંઘનના એક વર્ષની અંદર શરૂ થવી જરૂરી છે. આ સમયમર્યાદા પણ આવા કેસોની કાર્યવાહી પર અસર કરે છે.

3,901 કેસોનો નિકાલ, માત્ર 20માં સજા

સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલા આંકડા મુજબ, 20 માર્ચ 2025 સુધી સુપ્રીમ કોર્ટમાં સિવિલ અને ફોજદારી અવમાનનાના કુલ 1,852 કેસો પડતર હતા. કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે લોકસભામાં જણાવ્યું હતું કે અદાલતના આદેશોનું પાલન ન થવાનાં કારણોનો રેકોર્ડ સરકાર અલગથી રાખતી નથી.

ધ પ્રોફેસરના કોર્ટ્સ ડેટાલેબના આંકડા મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટમાં સિવિલ અવમાનનાની કુલ 5,566 અરજીઓ નોંધાઈ હતી. તેમાં પક્ષકારોએ દાખલ કરેલી 5,533 અરજીઓ અને અદાલતે પોતાની રીતે શરૂ કરેલા 33 કેસો સામેલ હતા. આમાંથી 1,647 કેસો પડતર હતા, જ્યારે 3,901 એટલે કે લગભગ 70 ટકા કેસોનો નિકાલ થઈ ચૂક્યો હતો.

નિકાલ થયેલા કેસોમાંથી 3,681ના આદેશોનું લખાણ ઉપલબ્ધ હતું. તેના વિશ્લેષણમાં માત્ર 20 કેસોમાં, એટલે કે આશરે 0.5 ટકા કેસોમાં, કેદ અને અથવા દંડની સજા થયેલી જોવા મળી. અન્ય છ કેસોમાં વ્યક્તિઓને દોષી ઠરાવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ કેદની સજા અપાઈ નહોતી. આશરે 1.5 ટકા કેસોમાં માફી સ્વીકાર્યા બાદ કાર્યવાહી બંધ થઈ હતી. બાકીના મોટા ભાગના કેસોમાં આદેશનું પાલન થયું હતું અથવા અરજી ફગાવવામાં આવી હતી કે પાછી ખેંચાઈ હતી.

કેસોના નિકાલમાં મહિનાઓથી લઈને વર્ષો સુધીનો સમય

આંકડા દર્શાવે છે કે સિવિલ અવમાનનાના કેસોના નિકાલમાં સામાન્ય રીતે 215 દિવસ લાગે છે, જ્યારે સરેરાશ સમયગાળો 545 દિવસ સુધી પહોંચે છે. એક ચતુર્થાંશથી વધુ કેસો ત્રણ મહિનાની અંદર પૂરા થાય છે, પરંતુ 296 કેસો એટલે કે આશરે 8 ટકા કેસોના નિકાલમાં પાંચ વર્ષથી વધુ સમય લાગ્યો હતો.

સુપ્રીમ કોર્ટના વર્ગીકરણ પ્રમાણે, લગભગ અડધા કેસોને માત્ર ‘નિકાલ કરવામાં આવ્યો’ તરીકે નોંધવામાં આવ્યા હતા. આશરે 31 ટકા કેસો ફગાવવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે અરજી સ્વીકારવામાં આવી હોય તેવા કેસોનું પ્રમાણ 0.1 ટકાથી પણ ઓછું હતું.

અવમાનનાની અરજી ઘણી વખત આદેશનું પાલન કરાવવા માટે થાય છે

દિલ્હીના વકીલ નિપુણ સક્સેનાના જણાવ્યા અનુસાર, અવમાનનાની અરજી દાખલ કરવાનું મુખ્ય કારણ ઘણીવાર દોષિતને સજા કરાવવાનું નહીં, પરંતુ અદાલતના આદેશનો અમલ કરાવવાનું હોય છે. તેમના મતે, પક્ષકારો ઘણી વખત અલગથી લાંબી કાનૂની કાર્યવાહી શરૂ કરવાને બદલે અવમાનનાની અરજી દ્વારા ઝડપથી રાહત મેળવવા માગે છે.

સક્સેનાએ જણાવ્યું હતું કે અદાલતો સામાન્ય રીતે પક્ષકારોને પોતાની ભૂલ સુધારવા અને આદેશનું પાલન કરવા માટે તક આપે છે. તેઓ અવમાનનાની કાર્યવાહી શરૂ કરવાનું અંતિમ પગલું માને છે અને ઘણી વખત સંયમ દાખવે છે. જોકે, તેમણે એ પણ નોંધ્યું હતું કે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં થયેલું નુકસાન પાછળથી સુધારી શકાતું નથી, તેથી માત્ર આદેશનું મોડું પાલન થવાથી દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ આવતો નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં સજા થયેલા કેટલાક જાણીતા કેસો

24 એપ્રિલ 2025ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે શાજી ઑગસ્ટિનને સિવિલ અવમાનનાનો દોષી ઠરાવી ત્રણ મહિનાની સાદી કેદ અને 20,000 રૂપિયાના દંડની સજા ફટકારી હતી. રિસોર્ટ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતી મિલકતના ઉપયોગ અને કબજાના શુલ્કની દર મહિને બાકી રહેતી 28.60 લાખ રૂપિયાની રકમ ચૂકવવામાં જાણીજોઈને નિષ્ફળ રહેવાનો આ કેસ હતો.

નવેમ્બર 2022માં બાળકની કસ્ટડી સંબંધિત કેસમાં ભારતીય મૂળના કેન્યાના નાગરિકને સિવિલ અને ફોજદારી અવમાનના બદલ છ મહિનાની સાદી કેદ તથા 12.5 લાખ રૂપિયાના દંડની સજા થઈ હતી. આ વ્યક્તિએ બાળકને કેન્યા લઈ જવા માટે વિદેશી અદાલતનો બનાવટી ‘મિરર ઑર્ડર’ રજૂ કર્યો હતો અને બાળકને પરત લાવવાના સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશોનું પાલન કર્યું નહોતું.

જસ્ટિસ સી. એસ. કર્ણન અને અરુંધતી રૉયના કેસો

કલકત્તા હાઈકોર્ટના તત્કાલીન ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ સી. એસ. કર્ણને સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશો સામે જાહેરમાં ભ્રષ્ટાચારના આરોપો મૂક્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટની સાત ન્યાયાધીશોની બેન્ચે તેમને ફોજદારી અવમાનના બદલ દોષી ઠરાવી છ મહિનાની કેદની સજા સંભળાવી હતી. આ ઘટના ભારતીય ન્યાયિક ઇતિહાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ રહી હતી.

2002માં લેખિકા અને સામાજિક કાર્યકર અરુંધતી રૉયે સુપ્રીમ કોર્ટ સામે દૂષિત ઇરાદાના આક્ષેપો કર્યા હતા. અદાલતે તેમનાં નિવેદનોને નિષ્પક્ષ ટીકાની મર્યાદા બહારનાં ગણાવ્યાં હતાં અને તેમને એક દિવસની સાદી કેદ તથા 2,000 રૂપિયાના દંડની સજા સંભળાવી હતી.

પ્રશાંત ભૂષણને એક રૂપિયાનો સાંકેતિક દંડ

2020માં વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે સોશિયલ મીડિયા પર કરેલી બે ટ્વીટને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે ફોજદારી અવમાનનાની કાર્યવાહી કરી હતી. ટ્વીટમાં તેમણે ન્યાયતંત્ર અને અગાઉના ચાર મુખ્ય ન્યાયાધીશોની ભૂમિકાની ટીકા કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે તેમને દોષી ઠરાવી એક રૂપિયાનો સાંકેતિક દંડ ફટકાર્યો હતો. દંડ નહીં ભરવામાં આવે તો ત્રણ મહિનાની કેદ અને ત્રણ વર્ષ સુધી વકીલાત પર પ્રતિબંધની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી હતી.

1991માં ગુજરાતના નડિયાદમાં એક મુખ્ય ન્યાયિક મેજિસ્ટ્રેટની ધરપકડ કરીને તેમને હાથકડી પહેરાવવામાં આવી હતી, મારપીટ કરવામાં આવી હતી અને જાહેરમાં ફેરવવામાં આવ્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટે આ ઘટનાને ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા પર હુમલો ગણાવ્યો હતો. આ કેસમાં અનેક પોલીસ અધિકારીઓને ફોજદારી અવમાનના બદલ દોષી ઠરાવી કેટલાક મહિનાથી એક વર્ષ સુધીની કેદની સજા કરવામાં આવી હતી.

આ કેસો દર્શાવે છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ સજા આપવાની સત્તા ધરાવે છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ સંયમપૂર્વક કરે છે. અવમાનનાની કાર્યવાહીનો હેતુ અદાલતના આદેશોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે દંડાત્મક પગલાં ભરવાનો, તે પ્રશ્ન કેસના સંજોગો, આદેશના પાલન અને કાનૂની માપદંડો પર આધારિત રહે છે.