Death Penalty Cases in India: ભારતમાં મૃત્યુદંડની સજા આપતી વખતે માત્ર ગુનાની ગંભીરતા જ નહીં, પરંતુ દોષિતની પારિવારિક અને સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, જેલમાં વર્તન અને સુધરવાની સંભાવના પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. જોકે, ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવે છે તેવા અનેક કેસોમાં આ બાબતોનું પૂરતું મૂલ્યાંકન થતું હોવા અંગે સવાલો ઊભા થયા છે. 2023થી સુપ્રીમ કોર્ટે કોઈપણ મૃત્યુદંડની સજાને યથાવત્ રાખી નથી, જે સજા નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
2025ના અંત સુધીમાં ભારતમાં 574 કેદીઓ મૃત્યુદંડની સજા સાથે જેલમાં હતા. સજા ફટકાર્યા બાદ હાઈ કોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં તેની સમીક્ષા થવામાં લાગતો લાંબો સમય પણ ચિંતાનો વિષય છે.
તાજેતરના કેસોમાં મૃત્યુદંડની સજા ચર્ચામાં
મેરઠની અદાલતે ગયા અઠવાડિયે 26 વર્ષીય મુસ્કાન રસ્તોગી અને 28 વર્ષીય સાહિલ શુક્લાને મુસ્કાનના પતિ સૌરભ રાજપૂતની હત્યા બદલ મૃત્યુદંડ ફટકાર્યો હતો. 2025માં થયેલો આ કેસ ‘બ્લુ ડ્રમ’ હત્યાકાંડ તરીકે જાણીતો બન્યો હતો. સૌરભના શરીરના ટુકડા કરીને સિમેન્ટ ભરેલા પ્લાસ્ટિકના ડ્રમમાં નાખવામાં આવ્યા હતા. આ કેસની સુનાવણી 13 મહિનામાં પૂર્ણ થઈ હતી.
17 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ મૈસૂરમાં વિશેષ ફાસ્ટ ટ્રૅક અદાલતે 32 વર્ષીય કાર્તિકને નવ વર્ષની બાળકી પર જાતીય હિંસા અને હત્યા બદલ મૃત્યુદંડની સજા ફટકારી હતી. 2025માં બનેલા આ કેસમાં બાળકીના શરીર પર છરીના 27 ઘા કરવામાં આવ્યા હતા. અદાલતે તેને ‘દુર્લભમાં દુર્લભતમ’ ગુનો ગણાવ્યો હતો.
16 ઑક્ટોબરે મેરઠની બીજી અદાલતે અમરદીપ અને રવીતાને રવીતાના પતિ અમિત કશ્યપની હત્યા બદલ મૃત્યુદંડ આપ્યો હતો. બંનેએ અમિતનું ગળું દબાવીને હત્યા કર્યા બાદ તેને સાપ કરડવાથી થયેલું મૃત્યુ બતાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ માટે ઝેરી દાંત કાઢી નાખેલા સાપનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. ન્યાયાધીશ જયવીર સિંહ નાગરે ચુકાદામાં મનુસ્મૃતિનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું હતું કે સજાનો ભય સમાજને નિયંત્રણમાં રાખે છે.
મુઝફ્ફરનગરના ન્યાયાધીશ રવિ કુમાર દિવાકર પણ ચર્ચામાં રહ્યા છે. તેમણે આ વર્ષે માત્ર ચાર મહિનામાં 10 કેસોમાં 22 દોષિતોને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારી હતી. એક ચુકાદામાં તેમણે કહ્યું હતું કે ગુનેગારો કે આંતરરાષ્ટ્રીય આતંકવાદી જોખમોથી ડરીને કામ કરવા કરતાં તેઓ મરવાનું પસંદ કરશે.
સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ ટ્રાયલ કોર્ટની કામગીરી સામે સવાલ ઉઠાવે છે
ભારતમાં ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા મૃત્યુદંડની સજા આપવામાં આવ્યા બાદ હાઈ કોર્ટ અને ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા તેની પુષ્ટિ જરૂરી છે. જોકે, 2016થી 2025 દરમિયાન હાઈ કોર્ટે મૃત્યુદંડની 70 સજાઓ યથાવત્ રાખી હતી. તેમાંથી સુપ્રીમ કોર્ટે 37 કેસોમાં નિર્ણય આપ્યો. આ પૈકી 14 કેસોમાં સજા આજીવન કેદમાં ફેરવાઈ, જ્યારે 15 કેસોમાં દોષિતોને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા. સુપ્રીમ કોર્ટે આ 37માંથી કોઈપણ કેસમાં મૃત્યુદંડની સજા યથાવત્ રાખી નહોતી.
2025માં સુપ્રીમ કોર્ટે મૃત્યુદંડ સંબંધિત 19 કેસોનો નિર્ણય કર્યો હતો. પાંચ કેસોમાં પાંચ દોષિતોની સજા બદલીને કોઈપણ છૂટ વિના આજીવન કેદ (LWOR) કરવામાં આવી હતી. માર્ચ 2020 પછી ભારતમાં કોઈને ફાંસી આપવામાં આવી નથી. છેલ્લે 2012ના દિલ્હી સામૂહિક બળાત્કાર કેસના ચાર દોષિતોને ફાંસી આપવામાં આવી હતી.
દોષિતની પૃષ્ઠભૂમિ અને સુધરવાની સંભાવના મહત્ત્વપૂર્ણ
2022માં ‘મનોજ વિરુદ્ધ મધ્ય પ્રદેશ રાજ્ય’ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે મૃત્યુદંડ નક્કી કરતી વખતે ગુનાની સાથે દોષિતની વ્યક્તિગત પરિસ્થિતિઓ પણ સમજવી જરૂરી છે. તેમાં આર્થિક અને સામાજિક પૃષ્ઠભૂમિ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, મનોવૈજ્ઞાનિક સ્થિતિ તથા જેલમાં વર્તનનો સમાવેશ થાય છે.
2025ના ‘વસંતા સંપત દુપારે વિરુદ્ધ ભારત સંઘ’ કેસમાં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે માનસિક સ્વાસ્થ્ય, બૌદ્ધિક અક્ષમતા, માનસિક બીમારી અને સજા સંભળાવતી વખતે યોગ્ય સહાય મળવા જેવા મુદ્દાઓના મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.
કોલકાતાનાં વકીલ સંજુતિ ચક્રવર્તીના જણાવ્યા અનુસાર, ટ્રાયલ કોર્ટ ઘણીવાર દોષિતના પસ્તાવા અને સુધરવાની શક્યતાનું મૂલ્યાંકન ન્યાયાધીશની વ્યક્તિગત માન્યતાઓના આધારે કરે છે. આરોપી અદાલતમાં કેવી રીતે વર્તે છે તેના આધારે તેના ભવિષ્યના સુધારાનો અંદાજ બાંધવો યોગ્ય નથી. તેમણે જણાવ્યું કે પ્રોબેશન રિપોર્ટ, જેલમાં વર્તન અને માનસિક સ્વાસ્થ્યના અહેવાલો ઘણીવાર માત્ર ઔપચારિકતા તરીકે રજૂ થાય છે, પરંતુ તેમની વિગતોનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ થતું નથી.
ચક્રવર્તીનું કહેવું છે કે દોષિતના પક્ષમાં રહેલી પરિસ્થિતિઓને સહાનુભૂતિ મેળવવાનો પ્રયાસ ગણવાને બદલે તેનું નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ. ‘સામૂહિક અંતરાત્મા’ અથવા જનભાવનાના આધારે સજા નક્કી કરવાથી કાનૂની સિદ્ધાંતોને બદલે વ્યક્તિગત વિચારસરણીનો પ્રભાવ વધી શકે છે.
વરિષ્ઠ ફોજદારી વકીલ ઋષિ મલ્હોત્રાએ પણ ટ્રાયલ કોર્ટના અભિગમ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના મતે, ગુનો અત્યંત ક્રૂર હોય તોપણ માત્ર તેની ગંભીરતાના આધારે મૃત્યુદંડ આપી શકાય નહીં. દોષિત સુધરી શકે તેમ નથી તે સાબિત કરવાની જવાબદારી રાજ્યની છે. જો રાજ્ય આ સાબિત ન કરી શકે, તો તેનો લાભ આરોપીને મળવો જોઈએ. તેમણે મીડિયા દ્વારા ઊભા થતા દબાણ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
મૃત્યુદંડના આંકડા શું કહે છે?
સ્ક્વેર સર્કલ ક્લિનિકના 2026ના અહેવાલ મુજબ, 2025માં ટ્રાયલ કોર્ટે 94 કેસોમાં 128 લોકોને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારી હતી. 2016થી 2025 દરમિયાન કુલ 1,310 મૃત્યુદંડની સજાઓ આપવામાં આવી હતી. આ જ સમયગાળામાં હાઈ કોર્ટે 1,085 સજાઓ પર નિર્ણય લેતાં માત્ર 106 સજાઓની પુષ્ટિ કરી હતી, જે આશરે 9.8 ટકા થાય છે.
2025ના અંતે 478 કેદીઓ સાથે સંબંધિત 312 કેસો મૃત્યુદંડની પુષ્ટિ માટે હાઈ કોર્ટમાં પડતર હતા. તેમનો સરેરાશ વિલંબ 2.99 વર્ષ હતો અને સૌથી લાંબો વિલંબ 19.11 વર્ષ સુધી પહોંચ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ મૃત્યુદંડ સંબંધિત અનેક કેસો વર્ષોથી પડતર છે.
સ્ક્વેર સર્કલ ક્લિનિકનાં સંશોધન નિયામક મૈત્રેયી મિશ્રાના જણાવ્યા અનુસાર, સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિર્દોષ જાહેર કરાયેલા અનેક કેસોમાં કબૂલાતનામા, તપાસ, સાક્ષીઓ અને પુરાવાઓની વિશ્વસનીયતા અંગે ગંભીર ખામીઓ જોવા મળી હતી. તેમણે કહ્યું કે જો ટ્રાયલ કોર્ટ મૃત્યુદંડ માટેના કડક માપદંડોનું યોગ્ય રીતે પાલન કરતી હોત, તો ઉપલી અદાલતોમાં આટલા મોટા પ્રમાણમાં ચુકાદાઓ બદલાતા ન હોત.
આ આંકડા મૃત્યુદંડની સજા નક્કી કરતી વખતે કાયદાકીય માર્ગદર્શિકાઓનું પાલન, પુરાવાનું નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન અને દોષિતના સુધરવાની સંભાવનાની યોગ્ય તપાસ કેટલી જરૂરી છે તે દર્શાવે છે.
