RSS Funding from USA: અમેરિકામાં RSS સાથે જોડાયેલી બે સંસ્થાઓને વર્ષ 2020થી 2024 દરમિયાન Donor-Advised Fund (DAF) મારફતે ઓછામાં ઓછા 2.44 કરોડ ડૉલર એટલે કે આશરે ₹231 કરોડનું ભંડોળ મળ્યું હતું. નેધરલેન્ડ્સની શોધખોળ આધારિત મીડિયા સંસ્થા Bellingcatની તપાસમાં આ માહિતી સામે આવી છે. આ ભંડોળ Ekal Vidyalaya Foundation of USA Inc. અને Sewa International Inc.ને મળ્યું હતું. દાન આપનાર મૂળ વ્યક્તિઓની ઓળખ જાહેર રેકૉર્ડમાંથી જાણી શકાતી ન હોવાથી નાણાકીય પારદર્શિતા અને દેખરેખ અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
તપાસ માટે અમેરિકાની બિનનફાકારક સંસ્થાઓના કરવેરા દસ્તાવેજો Form 990, વેબસાઇટ્સ, પ્રકાશનો અને હોદ્દેદારોનાં નિવેદનોનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. બંને સંસ્થાઓએ પાંચ વર્ષમાં કુલ 11.78 કરોડ ડૉલરનાં યોગદાન અને અનુદાન મેળવ્યાં હતાં. તેમાંથી આશરે 20.7 ટકા ભંડોળ DAF ચલાવતી 34 સંસ્થાઓ મારફતે આવ્યું હતું.
DAF દ્વારા દાન આપવાની વ્યવસ્થા શું છે?
Donor-Advised Fund અમેરિકામાં દાન આપવાની એવી વ્યવસ્થા છે, જેમાં દાતાઓ ફંડમાં નાણાં જમા કરાવે છે અને ત્યારબાદ ધર્માદા સંસ્થાઓને અનુદાન આપવા માટે ભલામણ કરી શકે છે. આ વ્યવસ્થામાં દાતાઓને કરવેરા સંબંધિત લાભ મળી શકે છે, જ્યારે મૂળ દાતાની ઓળખ સામાન્ય રીતે જાહેર દસ્તાવેજોમાંથી જાણી શકાતી નથી.
તપાસ મુજબ, Fidelity Charitable, American Online Giving Foundation અને DAFgiving360 સહિતના ત્રણ મુખ્ય ફંડ સંચાલકોએ બંને સંસ્થાઓને મળેલા DAF અનુદાનમાં આશરે 2 કરોડ ડૉલરનું યોગદાન આપ્યું હતું. નિષ્ણાતોના મતે, DAF દ્વારા થતા અનુદાનોમાં કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં દેખરેખ મર્યાદિત હોઈ શકે છે. જોકે, આ વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે નિયમનમુક્ત નથી અને ફંડ સંચાલકો પર કાનૂની જવાબદારીઓ લાગુ પડે છે.
એકલ વિદ્યાલય ફાઉન્ડેશનને 83 લાખ ડૉલર મળ્યા
ટેક્સાસના હ્યુસ્ટનમાં આવેલી Ekal USA ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બાળકોને પ્રાથમિક શિક્ષણ અને પાયાની આરોગ્ય સેવાઓ પૂરી પાડવાનું પોતાનું ઉદ્દેશ્ય ગણાવે છે. સંસ્થાના કરવેરા દસ્તાવેજો મુજબ, 2020થી 2024 દરમિયાન તેને 4.84 કરોડ ડૉલરથી વધુનું ભંડોળ મળ્યું હતું. તેમાંથી ઓછામાં ઓછા 83 લાખ ડૉલર DAF મારફતે આવ્યા હતા. આ સમયગાળામાં સંસ્થાએ ભારતમાં એકલ વિદ્યાલય પ્રોજેક્ટ માટે 3.37 કરોડ ડૉલરનાં વિદેશી અનુદાન આપ્યાં હતાં.
તપાસમાં Ekal USAના વિશ્વ હિન્દુ પરિષદ (VHP) અને RSS સાથેના વૈચારિક તથા ઐતિહાસિક સંબંધોના સંકેતો પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. Vishwa Hindu Parishad of Americaના પ્રવક્તા શ્યામ તિવારીના જણાવ્યા મુજબ, Ekal USAની શરૂઆત 1990ના દાયકાના અંતમાં એક કાર્યક્રમ તરીકે થઈ હતી અને બાદમાં તેને સ્વતંત્ર સંસ્થા બનાવવામાં આવી હતી. RSSના વડા મોહન ભાગવત પણ અનેક વર્ષોથી એકલ વિદ્યાલયના કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેતા રહ્યા છે.
એકલ વિદ્યાલયોની કેટલીક પ્રવૃત્તિઓ અંગે અગાઉના ટીકાત્મક અહેવાલોમાં હિન્દુત્વવાદી વિચારધારાના પ્રચાર અને અન્ય ધાર્મિક સમુદાયો વિશે નકારાત્મક માન્યતાઓ ફેલાવવાના આક્ષેપો થયા છે. જોકે, આ આક્ષેપોને તમામ શાળાઓ અંગે સ્થાપિત તથ્યો તરીકે ગણી શકાય નહીં. Ekal USAએ તપાસ દરમિયાન પૂછાયેલા સવાલોના જવાબ આપ્યા નહોતા, પરંતુ તેની વેબસાઇટ પર જણાવાયું છે કે શાળાઓમાં ધાર્મિક શિક્ષણ આપવામાં આવતું નથી અને ભેદભાવ કરવામાં આવતો નથી.
સેવા ઇન્ટરનેશનલને 1.6 કરોડ ડૉલરથી વધુ અનુદાન
Sewa International Inc., જેને Sewa USA તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પોતાને હિન્દુ આસ્થા આધારિત માનવતાવાદી સેવા આપતી બિનનફાકારક સંસ્થા ગણાવે છે. તપાસ મુજબ, તેને 2020થી 2024 દરમિયાન DAF મારફતે 1.6 કરોડ ડૉલરથી વધુ ભંડોળ મળ્યું હતું. આ સમયગાળામાં સંસ્થાએ દક્ષિણ એશિયામાં 2.97 કરોડ ડૉલરનાં વિદેશી અનુદાન નોંધાવ્યાં હતાં.
સંસ્થાના જનસંપર્ક વિભાગના ઉપાધ્યક્ષ રાખી ઇસરાનીએ જણાવ્યું હતું કે Sewa USA RSSની શાખા તરીકે કામ કરતી નથી અને રાજકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેતી નથી. બીજી તરફ, જૂની વેબસાઇટ પોસ્ટ્સ, પ્રકાશનો અને નિવેદનોમાં RSS તથા સેવા ભારતી સાથેના ઐતિહાસિક અને વૈચારિક સંબંધોના સંકેતો મળ્યા હતા.
સંસ્થાએ અગાઉ સેવા ભારતીને પોતાની સહયોગી અથવા ભાગીદાર સંસ્થા તરીકે ઓળખાવી હતી. જોકે, Sewa USAએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે સેવા ભારતીના સંચાલન કે વહીવટમાં તેની કોઈ ભૂમિકા નથી.
પારદર્શિતા અને જવાબદારી અંગે ચર્ચા
કાયદાના નિષ્ણાતોના મતે, અમેરિકામાં DAF મારફતે જાહેર ધર્માદા સંસ્થાઓને આપવામાં આવતા અનુદાનો પર દેખરેખની કેટલીક મર્યાદાઓ છે. મૂળ દાતાની ઓળખ જાહેર ન થતી હોવાથી નાણાંનો અંતિમ સ્રોત શોધવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
તપાસમાં RSSની નાણાકીય જવાબદારી અને તેની સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓના સંબંધો અંગે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. RSSએ પૂછાયેલા સવાલોના જવાબ આપ્યા નહોતા. બંને સંસ્થાઓને મળેલા ભંડોળ અને દક્ષિણ એશિયામાં થયેલા ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખતાં, દાનની પારદર્શિતા, નાણાંના ઉપયોગ અને સ્વતંત્ર દેખરેખ અંગેની ચર્ચા વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે.
