Jauhar University ED Action: રામપુરની મોહમ્મદ અલી જૌહર યુનિવર્સિટી સામે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED)એ મની લોન્ડરિંગના કેસમાં મોટી કાર્યવાહી કરી છે. સમાજવાદી પાર્ટીના વરિષ્ઠ નેતા અને ઉત્તર પ્રદેશના પૂર્વ કેબિનેટ મંત્રી આઝમ ખાન સાથે જોડાયેલા આ કેસમાં યુનિવર્સિટીની જમીન અને ઇમારતોને કામચલાઉ ધોરણે અટેચ કરવામાં આવી છે. EDના જણાવ્યા અનુસાર, આ સંપત્તિઓનું વર્તમાન બજાર મૂલ્ય આશરે ₹1,170 કરોડ છે. તપાસ એજન્સીનો આરોપ છે કે યુનિવર્સિટીના બાંધકામમાં સરકારી નાણાં, બાંધકામ સામગ્રી અને જાહેર સંસાધનોનો કથિત રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
EDએ 28 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ કાર્યવાહી અંગે માહિતી આપી હતી. એજન્સી અનુસાર, યુનિવર્સિટીના બાંધકામ અને જમીન સંપાદન પાછળ ખર્ચવામાં આવેલી રકમના મોટા હિસ્સાનો કાયદેસર સ્ત્રોત સ્પષ્ટ થઈ શક્યો નથી. તપાસમાં ₹426.46 કરોડને કથિત ગુનામાંથી મેળવેલી આવક ગણાવવામાં આવી છે. જોકે, આ આરોપો છે અને કેસમાં આગળની તપાસ ચાલુ છે.
અખિલેશ યાદવની આઝમ ખાન સાથે મુલાકાત બાદ કાર્યવાહીથી રાજકીય ચર્ચા
આ કાર્યવાહી એવા સમયે થઈ છે, જ્યારે સમાજવાદી પાર્ટીના રાષ્ટ્રીય અધ્યક્ષ અખિલેશ યાદવે 22 ઑક્ટોબરે રામપુર જિલ્લા જેલમાં આઝમ ખાન સાથે મુલાકાત કરી હતી. મુલાકાતના લગભગ એક અઠવાડિયા બાદ EDએ યુનિવર્સિટીની સંપત્તિ અટેચ કરતાં ઉત્તર પ્રદેશના રાજકારણમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
આઝમ ખાન સાથેની મુલાકાત બાદ અખિલેશ યાદવે જણાવ્યું હતું કે તેમની ચર્ચા માત્ર રામપુર પૂરતી મર્યાદિત નહોતી, પરંતુ ઉત્તર પ્રદેશની તમામ 403 વિધાનસભા બેઠકો અને પાર્ટીની ચૂંટણીની તૈયારીઓ અંગે પણ વાત થઈ હતી. તેમણે આઝમ ખાનના પરિવાર સાથે અન્યાય થતો હોવાનો આરોપ લગાવીને ભાજપ સરકાર પર રાજકીય બદલાની ભાવનાથી કાર્યવાહી કરવાનો આક્ષેપ કર્યો હતો.
2027ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં થયેલી આ કાર્યવાહીથી રાજકીય વિવાદ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. જોકે, અખિલેશ યાદવની મુલાકાત અને EDની કાર્યવાહી વચ્ચે કોઈ સીધો સંબંધ હોવાનો પુરાવો આ માહિતીમાં આપવામાં આવ્યો નથી.
આઝમ ખાનના ટ્રસ્ટ હેઠળ છે જૌહર યુનિવર્સિટી
મોહમ્મદ અલી જૌહર યુનિવર્સિટી ઉત્તર પ્રદેશના રામપુર જિલ્લાના જૌહર નગરમાં આવેલા સિંહનખેડા ગામમાં આવેલી છે. યુનિવર્સિટી અને તેના પરિસરની માલિકી મૌલાના મોહમ્મદ અલી જૌહર ટ્રસ્ટ પાસે છે. આ ટ્રસ્ટની સ્થાપના આઝમ ખાને કરી હતી. EDના જણાવ્યા અનુસાર, ટ્રસ્ટ પર તેમનું નિયંત્રણ છે અને તેઓ યુનિવર્સિટીના માનદ કુલાધિપતિ પણ છે.
તપાસ એજન્સીનો આરોપ છે કે સરકારી યોજનાઓ માટે ફાળવવામાં આવેલા નાણાં અને બાંધકામ સામગ્રીનો ઉપયોગ ખાનગી યુનિવર્સિટીના નિર્માણ માટે કરવામાં આવ્યો હતો. ટ્રસ્ટના હોદ્દેદારો યુનિવર્સિટીના બાંધકામ પાછળ થયેલા સંપૂર્ણ ખર્ચના કાયદેસરના સ્ત્રોતોનો સંતોષકારક હિસાબ આપી શક્યા ન હોવાનું EDએ જણાવ્યું છે.
₹499.09 કરોડના ખર્ચ સામે ₹72.63 કરોડના સ્ત્રોતનો ખુલાસો
EDની તપાસમાં યુનિવર્સિટીની 59 ઇમારતોના બાંધકામનો ખર્ચ ₹494.46 કરોડ આંકવામાં આવ્યો હતો. રામપુરના જિલ્લા મૂલ્યાંકન અધિકારીના 10 નવેમ્બર 2023ના અહેવાલમાં આ આંકડો આપવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, 114 વેચાણ દસ્તાવેજો દ્વારા મેળવવામાં આવેલી જમીનનું મૂલ્ય ₹4.63 કરોડ ગણવામાં આવ્યું હતું. આમ, યુનિવર્સિટીના પરિસર અને જમીનનો કુલ અંદાજિત ખર્ચ ₹499.09 કરોડ થયો હતો.
EDના જણાવ્યા અનુસાર, નાણાકીય દસ્તાવેજો અને આવકવેરાના રેકોર્ડની તપાસમાં માત્ર ₹72.63 કરોડના ખર્ચ માટે જ કાયદેસરના સ્ત્રોતોનો ખુલાસો થઈ શક્યો હતો. ટ્રસ્ટે મૂડી ખર્ચ તરીકે દર્શાવેલાં ₹12.29 કરોડનાં દાનને પણ એજન્સીએ બિનવાસ્તવિક ગણાવ્યાં હતાં. બાકીની ₹426.46 કરોડની રકમનો સ્ત્રોત સ્પષ્ટ ન થતાં તેને કથિત ગુનાકીય આવક ગણાવવામાં આવી છે.
અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે ₹426.46 કરોડ કથિત ગુનાકીય આવકનો આંકડો છે, જ્યારે અટેચ કરવામાં આવેલી સંપત્તિઓનું વર્તમાન બજાર મૂલ્ય આશરે ₹1,170 કરોડ જણાવાયું છે. બંને આંકડા અલગ બાબતો દર્શાવે છે.
સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ અને ₹186 કરોડના PWD કામની તપાસ
EDએ આરોપ લગાવ્યો છે કે સરકારી બાંધકામ યોજનાઓ માટે ફાળવવામાં આવેલા નાણાં અને સામગ્રીનો ઉપયોગ યુનિવર્સિટી બનાવવા માટે થયો હતો. એજન્સી અનુસાર, સરકારી કોન્ટ્રાક્ટરો પાસેથી બાંધકામ સામગ્રી યુનિવર્સિટી પરિસરમાં પહોંચાડવામાં આવી હતી અને સરકારી યોજનાઓમાંથી મળેલી રકમનો એક હિસ્સો કથિત રીતે ટ્રસ્ટને દાન તરીકે પાછો આપવામાં આવ્યો હતો.
તપાસમાં જાહેર બાંધકામ વિભાગ (PWD) પાસેથી આશરે ₹186 કરોડના કોન્ટ્રાક્ટ મેળવનારી એક કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્ટરના નિવેદનનો પણ ઉલ્લેખ છે. EDના જણાવ્યા મુજબ, તેમણે કથિત રીતે જણાવ્યું હતું કે કોન્ટ્રાક્ટની કુલ રકમમાંથી 30થી 40 ટકા હિસ્સાનો ઉપયોગ યુનિવર્સિટી માટે બાંધકામ સામગ્રી ખરીદવામાં થયો હતો.
બીજી એક કંપનીના ભાગીદારોએ તપાસકર્તાઓને જણાવ્યું હોવાનો EDનો દાવો છે કે તેઓ આઝમ ખાનના પ્રભાવ હેઠળ કામ કરતા હતા. આ કંપનીએ મૌલાના મોહમ્મદ અલી જૌહર ટ્રસ્ટને ₹40 લાખનું દાન આપ્યું હતું. એજન્સી આ નાણાં અને સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ વચ્ચેના કથિત સંબંધોની તપાસ કરી રહી છે.
આઝમ ખાન 2015 અને 2016 દરમિયાન અખિલેશ યાદવની સરકારમાં કેબિનેટ મંત્રી હતા અને શહેરી વિકાસ વિભાગ સંભાળતા હતા. EDના જણાવ્યા અનુસાર, યુનિવર્સિટીના અનેક બાંધકામનાં કામ ઉત્તર પ્રદેશ જલ નિગમ મારફતે થયાં હતાં, જે તે સમયે આઝમ ખાનના વિભાગ હેઠળ કાર્યરત હતું.
MLA અને MLC વિકાસ નિધિ તથા પંડાલના બાંધકામ અંગે આરોપ
EDએ એવો પણ આરોપ લગાવ્યો છે કે ધારાસભ્ય અને વિધાન પરિષદના સભ્યની સ્થાનિક વિસ્તાર વિકાસ નિધિમાંથી ₹6.60 કરોડનાં બાંધકામનાં કામ યુનિવર્સિટીના ખાનગી પરિસરમાં કરવામાં આવ્યાં હતાં. આ કામ ઉત્તર પ્રદેશ જલ નિગમ મારફતે થયાં હતાં. એ સમયે આઝમ ખાન જલ નિગમના અધ્યક્ષ હતા, એવું એજન્સીએ જણાવ્યું છે.
યુનિવર્સિટીના પંડાલના બાંધકામને લઈને પણ સવાલો ઊભા થયા છે. ED અનુસાર, રાજ્ય સરકારે પંડાલ, OBC વિદ્યાર્થીઓની હોસ્ટેલ અને હૉસ્પિટલ બ્લૉક માટે કુલ ₹23.41 કરોડ મંજૂર કર્યા હતા. તેમાંથી પંડાલ માટે 2015માં ₹12.16 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા.
મૂળ સરકારી આદેશ મુજબ પંડાલની માલિકી રાજ્યના સંસ્કૃતિ વિભાગ પાસે રહેવાની હતી અને રાજ્ય સરકાર તેનો મફતમાં ઉપયોગ કરી શકે તેવી શરત હતી. જોકે, EDનો આરોપ છે કે 2016માં નવા આદેશ દ્વારા પંડાલની માલિકી યુનિવર્સિટીને સોંપવામાં આવી અને સરકારને મફત ઉપયોગની સુવિધા આપતી શરત દૂર કરવામાં આવી હતી.
ખેડૂતોની જમીન અને અન્ય FIR પણ તપાસ હેઠળ
EDએ રામપુરના અઝીમ નગર પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાયેલી 26 FIRના આધારે મની લોન્ડરિંગની તપાસ શરૂ કરી હતી. આ ફરિયાદોમાં યુનિવર્સિટી માટે ખેડૂતોની ખેતીની જમીન પર બળજબરીથી કબજો કર્યાના આરોપો હતા.
જિલ્લા વહીવટીતંત્રના તપાસ અહેવાલ અનુસાર, સિંહનખેડા ગામમાં આશરે 34 એકર વિસ્તારમાં આવેલા દુશ્મન સંપત્તિના 45 પ્લોટ પર યુનિવર્સિટી માટે કથિત રીતે ગેરકાયદેસર કબજો કરવામાં આવ્યો હતો. EDના જણાવ્યા મુજબ, ટ્રસ્ટને આપવામાં આવેલી જમીનની લીઝ રદ થયા પછી પણ કબજો ચાલુ રહ્યો હતો. ત્યારબાદ કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના કસ્ટોડિયન ઑફ એનિમી પ્રોપર્ટીએ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર મારફતે જમીનનો કબજો પાછો મેળવ્યો હતો.
આ ઉપરાંત, આઝમ ખાન અને તેમના સહયોગીઓ વિરુદ્ધ નોંધાયેલી અન્ય 28 FIRને પણ તપાસમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. તેમાં 2016 દરમિયાન રામપુર શહેરમાં અનેક પરિવારોનાં ઘરો તોડી પાડવાના આરોપોનો સમાવેશ થાય છે. EDના જણાવ્યા અનુસાર, આમાંથી મોટા ભાગના કેસોમાં ચાર્જશીટ દાખલ થઈ ચૂકી છે. ઑક્ટોબર 2026માં અઝીમ નગર પોલીસ સ્ટેશનમાં આઝમ ખાન, ટ્રસ્ટ અને અન્ય લોકો સામે નવી FIR પણ નોંધવામાં આવી હતી.
હાલમાં EDની તપાસ ચાલુ છે. યુનિવર્સિટીની સંપત્તિ અટેચ કરવાની કાર્યવાહી અને કથિત નાણાકીય ગેરરીતિઓ અંગે આગળની કાનૂની પ્રક્રિયા દરમિયાન આરોપોની ચકાસણી થશે.
