Regime Change Debate: લોકશાહીમાં સરકાર બદલવાની ઇચ્છા કોઈ ગુનો નથી, પરંતુ નાગરિકોનો બંધારણીય અધિકાર છે. સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે ‘રિજીમ ચેન્જ’ (Regime Change) શબ્દનો ઉપયોગ કરતાં જ દેશના રાજકીય વર્તુળોમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. કેટલાક લોકોએ આ અભિવ્યક્તિને સામાન્ય રાજકીય પરિવર્તનની ઇચ્છા ગણાવી છે, જ્યારે કેટલાકે તેને સત્તા પલટવાના ષડયંત્ર સાથે જોડી છે. આ વિવાદે ભાષાના અર્થ, રાજકીય ઇતિહાસ અને લોકશાહીમાં અસંમતિના અધિકાર અંગે અનેક સવાલો ઊભા કર્યા છે.

‘રિજીમ ચેન્જ’નો અર્થ અને રાજકીય વિવાદ

‘રિજીમ ચેન્જ’ શબ્દનો અર્થ માત્ર સરકાર બદલવા પૂરતો મર્યાદિત નથી. રાજકીય ભાષામાં તે શાસનવ્યવસ્થાના સ્વરૂપ, સત્તાની વહેંચણી, નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ અને શાસક વર્ગના ચરિત્રમાં પરિવર્તનનો સંકેત પણ આપી શકે છે. બીજી તરફ, ‘ચેન્જ ઑફ ગવર્નમેન્ટ’ સામાન્ય રીતે ચૂંટણી અથવા અન્ય બંધારણીય પ્રક્રિયા દ્વારા સરકાર બદલાવાની વાત કરે છે.

જોકે, આ તફાવતના આધારે ‘રિજીમ ચેન્જ’ને હંમેશાં હિંસક, ગેરબંધારણીય અથવા વિદેશી હસ્તક્ષેપથી થતું પરિવર્તન ગણાવી શકાય નહીં. કોઈ સરકારની નીતિઓ અને શાસનપદ્ધતિની ટીકા કરવી એ નાગરિકનો લોકશાહી અધિકાર છે. પરંતુ હિંસા, વિદેશી હસ્તક્ષેપ અથવા બંધારણીય વ્યવસ્થાને બળજબરીથી તોડી પાડવાની પ્રવૃત્તિ અલગ બાબત છે.

આ વિવાદમાં મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે કોઈ શબ્દનો અર્થ તેના શબ્દકોશ, ઐતિહાસિક ઉપયોગ અને વક્તાના આશયથી નક્કી થવો જોઈએ કે પછી તેનો ઉપયોગ કરનાર વ્યક્તિની રાજકીય ઓળખથી?

સરકાર અને શાસનવ્યવસ્થા વચ્ચેનો તફાવત

રાજકીય ચર્ચામાં ‘ગવર્નમેન્ટ’, ‘સ્ટેટ’ અને ‘નેશન’ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. સરકાર એટલે ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન સત્તા સંભાળતું રાજકીય તંત્ર. રાજ્યની સંસ્થાઓ અને બંધારણીય વ્યવસ્થા સરકાર કરતાં વ્યાપક હોય છે, જ્યારે રાષ્ટ્રનું અસ્તિત્વ ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક પરંપરાઓ સાથે જોડાયેલું છે.

તેથી સરકારનો વિરોધ કરવો એટલે દેશનો વિરોધ કરવો નહીં. કોઈ રાજકીય પક્ષને ચૂંટણીમાં હરાવવાની ઇચ્છા રાખવી એ રાજ્યનો નાશ કરવાની યોજના નથી. તેવી જ રીતે, શાસનની પદ્ધતિ પર સવાલ ઉઠાવવો પણ બંધારણ વિરુદ્ધનું કાવતરું ગણાવી શકાય નહીં.

પ્રશાંત ભૂષણે ‘ગવર્નમેન્ટ ચેન્જ’ને બદલે ‘રિજીમ ચેન્જ’ શબ્દ પસંદ કર્યો હોય તો તેને વર્તમાન શાસનપદ્ધતિ પ્રત્યેની તેમની અસંમતિ તરીકે જોઈ શકાય છે. તેમની રાજકીય વિચારધારા સાથે સહમત થવું જરૂરી નથી, પરંતુ માત્ર શબ્દના આધારે તેને ગુનાહિત ષડયંત્ર ગણાવવું યોગ્ય નથી.

ભાજપના જૂના નારાઓ અને રાજકીય ઇતિહાસ

આ ચર્ચામાં ભારતીય જનતા પાર્ટીના પોતાના રાજકીય ઇતિહાસનો ઉલ્લેખ પણ મહત્વનો છે. 20 ડિસેમ્બર 2013ના રોજ વારાણસીમાં નરેન્દ્ર મોદીએ કોંગ્રેસના નેતૃત્વવાળી કેન્દ્ર સરકારને ‘ઉખેડીને ફેંકી દેવા’ જેવી અભિવ્યક્તિનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમના સંબોધનમાં ‘ઓવરથ્રો ધ દિલ્હી ગવર્નમેન્ટ’ અને ‘કોંગ્રેસ મુક્ત ભારત’ જેવા નારા પણ સામેલ હતા.

તે સમયે આ શબ્દોને ચૂંટણી દ્વારા કોંગ્રેસને સત્તા પરથી હટાવવાની રાજકીય અપીલ તરીકે સમજવામાં આવ્યા હતા. કોઈએ તેને લોકશાહી વિરોધી ષડયંત્ર ગણાવ્યું નહોતું. ‘કોંગ્રેસ મુક્ત ભારત’નો નારો પણ રાજકીય રીતે કોંગ્રેસને અપ્રસ્તુત બનાવવાની આકાંક્ષા તરીકે રજૂ થયો હતો.

અહીં સવાલ એ છે કે જ્યારે સત્તાધારી પક્ષ પોતાના વિરોધીઓને ચૂંટણીમાં હરાવવાની અને સરકારને હટાવવાની વાત કરે ત્યારે તે લોકશાહીનો ભાગ ગણાય, પરંતુ વિરોધ પક્ષના નેતાઓ અથવા ટીકાકારો ‘રિજીમ ચેન્જ’ની વાત કરે ત્યારે તેને ષડયંત્ર ગણવામાં આવે તો શું તે બેવડા માપદંડ નથી?

UPA સરકારના પતન અંગે ભાજપના નિવેદનો

ભાજપના અન્ય નેતાઓનાં જૂનાં નિવેદનો પણ આ ચર્ચા સાથે જોડાય છે. સપ્ટેમ્બર 2012માં તૃણમૂલ કોંગ્રેસે UPA સરકારમાંથી સમર્થન પાછું ખેંચ્યું હતું. તે સમયે ભાજપના પ્રવક્તા રવિશંકર પ્રસાદે આ ઘટનાને UPA સરકારના પતનની શરૂઆત ગણાવી હતી અને ‘ડાઉનફૉલ’ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

એપ્રિલ 2013માં રાજસમંદમાં ભાજપના તત્કાલીન અધ્યક્ષ રાજનાથ સિંહે પણ UPA સરકાર ગમે ત્યારે પડી શકે છે તેમ કહ્યું હતું. તેમણે લોકશાહીના હિતમાં સરકારે સત્તા છોડવી જોઈએ તેવી વાત કરી હતી.

વિપક્ષ તરીકે સરકાર બદલવાની માગ કરવી રાજકીય પ્રક્રિયાનો સ્વાભાવિક ભાગ છે. જોકે, આજે રાજનાથ સિંહને ‘રિજીમ ચેન્જ’ની ચર્ચામાં બાંગ્લાદેશ જેવી અરાજકતાનો ખતરો દેખાય છે. આ બદલાતી રાજકીય ભાષા અને અભિગમને કારણે ચર્ચામાં બેવડા ધોરણોનો મુદ્દો ઊભો થયો છે.

લોકશાહીમાં અસંમતિનો અધિકાર મહત્વનો

કોઈ પણ રાજકીય પક્ષને પ્રશાંત ભૂષણના નિવેદનનો વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે. તેમના શબ્દોની ટીકા થઈ શકે છે અને તેમના રાજકીય આશય અંગે સવાલો પણ ઉઠાવી શકાય છે. પરંતુ વિરોધ અને ષડયંત્ર વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. કોઈ પ્રવૃત્તિનો હેતુ, તેના માટે અપનાવવામાં આવેલા સાધનો અને વાસ્તવિક આચરણના આધારે જ તેની ગંભીરતા નક્કી થવી જોઈએ.

લોકશાહીમાં સત્તા કાયમી નથી. સરકારો ચૂંટણી દ્વારા આવે છે અને જાય છે. નાગરિકોને સરકારની નીતિઓ સામે અવાજ ઉઠાવવાનો, શાસનવ્યવસ્થાની ટીકા કરવાનો અને આગામી ચૂંટણીમાં સત્તા પરિવર્તન માટે પ્રયાસ કરવાનો અધિકાર છે.

જો ‘રિજીમ ચેન્જ’નો અર્થ હિંસા, વિદેશી હસ્તક્ષેપ અથવા બંધારણીય વ્યવસ્થાનો નાશ કરવાનો હોય તો તેનો વિરોધ થવો જોઈએ. પરંતુ જો તેનો અર્થ ચૂંટણી, નાગરિક સંઘર્ષ અને બંધારણીય પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સત્તા પરિવર્તનની ઇચ્છા હોય તો તેને લોકશાહી અધિકાર તરીકે જોવો જોઈએ.

આખરે, લોકશાહીની તાકાત કોઈ એક સરકાર કેટલાં વર્ષો સુધી સત્તામાં રહે છે તેમાં નથી, પરંતુ નાગરિકો સરકાર બદલવાની ઇચ્છા નિર્ભયતાથી વ્યક્ત કરી શકે છે તેમાં છે. સૌથી મોટું જોખમ કોઈ ચોક્કસ અંગ્રેજી શબ્દમાં નહીં, પરંતુ એવી રાજકીય માનસિકતામાં છે જે પોતાની સત્તા જાળવવાની ઇચ્છાને રાષ્ટ્રહિત ગણાવે અને વિરોધીઓની સત્તા બદલવાની ઇચ્છાને રાષ્ટ્રવિરોધી ષડયંત્ર તરીકે રજૂ કરે.