ECI SIR Form 6: મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન સુધારણા (SIR) દરમિયાન નામ કપાઈ ગયેલા જૂના મતદારો માટે ચૂંટણી પંચે મહત્ત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. હવે મુસદ્દા મતદાર યાદીમાં નામ ન હોય તેવા પાત્ર મતદારો ફરીથી નામ ઉમેરાવવા માટે Form-6 ભરી શકશે. આ સાથે ચૂંટણી પંચે Form-6ની ઑનલાઇન અરજીમાંથી SIR સંબંધિત વધારાની ઘોષણાને પણ અલગ કરી દીધી છે. હવે ECINET પોર્ટલ પર Form-6 અને SIR Declaration અલગ દસ્તાવેજ તરીકે ઉપલબ્ધ રહેશે.
ચૂંટણી પંચના આ નિર્ણયથી મતદારોમાં રહેલી કાનૂની ગૂંચવણ દૂર થવાની આશા છે. ખાસ વાત એ છે કે Form-6માં SIRની ઘોષણા ઉમેરવાના નિર્ણય સામે પંચના બે ચૂંટણી કમિશનરોએ પણ વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.
જૂના મતદારો પણ ભરી શકશે Form-6
3 નવેમ્બરે ચૂંટણી પંચે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓને પત્ર લખીને સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે SIRની મુસદ્દા યાદીમાં નામ ન હોય તેવા લોકો Form-6 દ્વારા ફરીથી નોંધણી માટે અરજી કરી શકે છે.
અગાઉ મતદાર રહી ચૂકેલા ઘણા લોકો Form-6 ભરતાં અચકાતા હતા. કારણ કે તેમાં અરજદારે પોતે પ્રથમ વખત મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા અરજી કરી રહ્યો હોવાનું જાહેર કરવાનું હતું. તેમને આશંકા હતી કે અગાઉ મતદાર હોવા છતાં આવી ઘોષણા કરવાથી જનપ્રતિનિધિત્વ કાયદાની કલમ 31 હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
ચૂંટણી પંચે આ ભય દૂર કરતાં જણાવ્યું કે અગાઉ મતદાર યાદીમાં નામ હોવા છતાં SIRની મુસદ્દા યાદીમાં નામ ન હોય તો Form-6 ભરવું ખોટું નથી. માત્ર આ કારણસર ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી (ERO) અરજદાર સામે કલમ 31 હેઠળ કાર્યવાહી કરી શકશે નહીં.
જોકે, અરજદારનું નામ અન્ય કોઈ લોકસભા કે વિધાનસભા મતવિસ્તારની મતદાર યાદીમાં પહેલેથી નોંધાયેલું ન હોવું જોઈએ. દિલ્હી હાઈકોર્ટે પણ 14 ઑક્ટોબરના નિર્ણયમાં Form-6 અંગેની આવી આશંકાને યોગ્ય ગણાવી નહોતી.
દિલ્હીના 43 લાખ મતદારોનો મુદ્દો
ચૂંટણી પંચની આ સ્પષ્ટતા સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણી બાદ આવી છે. દિલ્હીમાં આશરે 43 લાખ લોકોનાં નામ SIR દરમિયાન જૂના સરનામે ન મળવાના કારણે મતદાર યાદીમાંથી દૂર થયાં હતાં.
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે 2026ની મતદાર યાદીમાં અગાઉથી નામ ધરાવતા લોકોને નવા મતદારની જેમ Form-6 ભરવા માટે મજબૂર ન કરવા જોઈએ. આવા લોકોનાં નામ ફરીથી સામેલ કરવા Form-8 અથવા ગણતરીની પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
Form-6માંથી SIRની ઘોષણા અલગ
ચૂંટણી પંચે ECINET પોર્ટલ પર પણ મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર કર્યો છે. અગાઉ Form-6ની ઑનલાઇન અરજીમાં SIR સંબંધિત વધારાની ઘોષણા ફરજિયાત હતી. તેમાં અરજદારે જણાવવાનું હતું કે પોતાનું, માતા-પિતાનું અથવા દાદા-દાદીનું નામ અગાઉની SIR મતદાર યાદીમાં હતું કે નહીં.
આ માટે ત્રણ વિકલ્પ આપવામાં આવ્યા હતા. આ ઘોષણા કર્યા વિના અરજી આગળ વધતી નહોતી. હવે પંચે તેને Form-6થી અલગ દસ્તાવેજ બનાવી છે. આ ફેરફાર એવા રાજ્યોમાં પણ લાગુ થયો છે, જ્યાં SIRની પ્રક્રિયા ચાલુ છે.
બે ચૂંટણી કમિશનરોએ નોંધાવ્યો હતો વાંધો
Form-6માં વધારાની ઘોષણા ઉમેરવાના નિર્ણય સામે ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ લેખિત વાંધા નોંધાવ્યા હતા.
16 મે 2026ના રોજ વિવેક જોશીએ કહ્યું હતું કે કાનૂની સુધારા વિના Form-6માં આવો ફેરફાર કરી શકાય નહીં. 19 મેના રોજ સંધુએ પણ આ વાંધાને સમર્થન આપ્યું હતું. જુલાઈમાં બંનેના વિરોધ છતાં ECINET પર ઘોષણા ઉમેરવામાં આવી હતી. 13 ઑગસ્ટે સંધુએ આ ફેરફારને અનધિકૃત અને ગેરકાયદેસર ગણાવી તેને દૂર કરવાની માગ કરી હતી.
21 ઑક્ટોબરે ચૂંટણી પંચના ઇલેક્ટોરલ રોલ વિભાગે Form-6 અને SIR ઘોષણાને અલગ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. 26 ઑક્ટોબરે સુપ્રીમ કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા સોગંદનામામાં પણ આ નિર્ણયનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. 4 નવેમ્બરે ECINET પર બંને દસ્તાવેજો અલગ દેખાવા લાગ્યા હતા.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં પંચે શું કહ્યું?
ચૂંટણી પંચે કોર્ટમાં જણાવ્યું હતું કે Form-6 સાથે SIRની ઘોષણા જોડવાનો હેતુ અરજી સરળ બનાવવાનો હતો. બંને દસ્તાવેજ અલગ રાખવામાં આવે તો અરજદારે બે વખત OTP અને ઇ-સિગ્નેચરની પ્રક્રિયા કરવી પડતી. એકસાથે રાખવાથી એક જ વખત આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ શકતી હતી.
જોકે, પંચે સ્વીકાર્યું હતું કે આ વ્યવસ્થાથી એવી ગેરસમજ થઈ શકે છે કે Form-6માં કાયદેસર સુધારો કરવામાં આવ્યો છે. પંચે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે Form-6માં કાયદેસર ફેરફાર કરવાનો અધિકાર કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે. તેથી બંને દસ્તાવેજ અલગ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો.
પંચની કામગીરી સામે 14 વખત વાંધા
ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ અનુસાર, છેલ્લા 10 મહિનામાં સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ ચૂંટણી પંચના વિવિધ નિર્ણયો સામે ઓછામાં ઓછા 14 વખત લેખિત વાંધા નોંધાવ્યા હતા. તેમાં મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા, દૂર કરવા, અપીલ પ્રક્રિયા અને ડિજિટલ સંચાલન જેવા મુદ્દાઓ સામેલ હતા.
28 જુલાઈના રોજ વરિષ્ઠ અધિકારીઓની કામગીરીની ફાળવણી બદલતો આદેશ પણ બહાર પડ્યો હતો. બંને કમિશનરોના વાંધા બાદ બીજા જ દિવસે આ આદેશ રદ કરવામાં આવ્યો હતો. પંચની બેઠકોના એજન્ડા અને કાર્યવાહીના રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ કરાવવાના મુદ્દે પણ તેમણે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા.
ECINETની કામગીરીની તપાસ થશે
ચૂંટણી પંચે ECINET પોર્ટલની કામગીરી તપાસવા અધિકારીઓ અને ટેક્નિકલ નિષ્ણાતોની સમિતિ બનાવી છે. તેમાં IIT બોમ્બે અને IISc બેંગલુરુના સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો પણ સામેલ છે. સમિતિ તપાસશે કે પોર્ટલ કાયદા અને નિયમો મુજબ કામ કરે છે કે નહીં.
ગોવાના 97 મતદારોનો મામલો પણ સામે આવ્યો હતો. દસ્તાવેજોની તપાસ બાદ સ્થાનિક અધિકારીઓએ તેમની પાત્રતા સ્વીકારી હતી, પરંતુ સોફ્ટવેરમાં નામ ફરી ઉમેરવાનો વિકલ્પ નહોતો. તેમાંથી 88 લોકોએ Form-6 ભર્યું હતું અને તેમની અરજીઓ સ્વીકારાઈ હતી. છ લોકો દેશની બહાર હતા, જ્યારે ત્રણ પાસે પોર્ટુગીઝ પાસપોર્ટ હતા.
એકંદરે, SIR દરમિયાન નામ કપાઈ ગયેલા પાત્ર મતદારો માટે Form-6 ભરવાનો માર્ગ સ્પષ્ટ થયો છે. જોકે, ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા, ECINETની પારદર્શિતા અને મતદાર યાદીના ડિજિટલ સંચાલન અંગેના સવાલો હજુ ચર્ચામાં છે.
