Goa Air Pollution: દેશમાં હવાનું પ્રદૂષણ હવે માત્ર દિલ્હી અને ઉત્તર ભારતનાં મોટાં શહેરો પૂરતું મર્યાદિત રહ્યું નથી. ગોવા જેવું દરિયાકિનારે આવેલું રાજ્ય પણ પ્રદૂષણની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે. એક સમયે દિલ્હીના પ્રદૂષણથી બચવા માટે લોકો ગોવામાં રહેવા જતા હતા, પરંતુ હવે ત્યાં પણ હવાની ગુણવત્તા બગડવા લાગી છે. છેલ્લાં કેટલાંક અઠવાડિયાંમાં ગોવાના કેટલાક વિસ્તારોમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 190 સુધી પહોંચી ગયો હતો. આ આંકડો હવાની ગુણવત્તા બિનઆરોગ્યપ્રદ બની રહી હોવાનો સંકેત આપે છે.

દિલ્હી જેવી સ્થિતિ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે ગોવા

દિલ્હીમાં નવેમ્બર મહિનો શરૂ થતાં જ હવાનું પ્રદૂષણ ગંભીર બનતું જાય છે. શિયાળાની શરૂઆત સાથે આકાશમાં ધુમ્મસ છવાય છે અને AQIનો આંકડો જોખમી સ્તરે પહોંચે છે. PM2.5 અને PM10 જેવા પ્રદૂષિત કણો લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ ઊભું કરે છે. પહેલાં આ સમસ્યાને દિલ્હી અને તેની આસપાસના વિસ્તારો સાથે જોડવામાં આવતી હતી, પરંતુ હવે દેશનાં નાનાં શહેરો પણ તેની ઝપેટમાં આવી રહ્યાં છે.

ગયા વર્ષે ઉત્તર પ્રદેશના ગાઝિયાબાદ નજીક આવેલા લોનીને દુનિયાનું સૌથી પ્રદૂષિત શહેર ગણાવવામાં આવ્યું હતું. ત્યાં વાર્ષિક PM2.5નું પ્રમાણ વિશ્વ આરોગ્ય સંગઠન (WHO)ની મર્યાદા કરતાં 22 ગણું અને ભારતના પ્રમાણમાં વધુ છૂટછાટવાળા ધોરણ કરતાં ત્રણ ગણું વધારે હતું. તેનાથી એક વર્ષ પહેલાં આસામ-મેઘાલય સરહદ પર આવેલું ઔદ્યોગિક શહેર બિરનીહાટ સૌથી વધુ પ્રદૂષિત શહેરોમાં સામેલ હતું.

ગોવામાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક બની છે. ગયા ડિસેમ્બરમાં પણજીમાં સરેરાશ PM2.5નું પ્રમાણ પ્રતિ ઘન મીટર 88 માઇક્રોગ્રામ નોંધાયું હતું, જે WHOની મર્યાદા કરતાં 18 ગણું વધારે હતું. પોરવોરિમ વિસ્તારમાં પણ શ્વસન સંબંધિત બીમારીઓના કેસ વધ્યા હતા. તે સમયે ત્યાં ફ્લાયઓવરનું બાંધકામ ચાલી રહ્યું હતું.

ખાનગી વાહનો અને બાંધકામથી વધતું પ્રદૂષણ

ગોવામાં વધતા પ્રદૂષણ પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર છે. પણજીમાં યોજાયેલા ‘એમર્જન્સ’ કાર્યક્રમ દરમિયાન ટ્રાન્ઝિશન્સ રિસર્ચ દ્વારા હવાની ગુણવત્તા અંગે ચર્ચા યોજાઈ હતી. તેમાં નિષ્ણાતોએ પ્રદૂષણના વિવિધ સ્ત્રોતો વિશે માહિતી આપી હતી.

વર્ષ 2018માં અર્બન એમિશન્સ દ્વારા પણજી, માર્ગો અને વાસ્કોમાં કરવામાં આવેલા અભ્યાસ પ્રમાણે 30 ટકાથી વધુ પ્રદૂષણ પરિવહનને કારણે થાય છે. તેમાં રસ્તા પરનાં વાહનો ઉપરાંત રેલવે, વિમાન અને જહાજોનો પણ સમાવેશ થાય છે. લગભગ 30 ટકા પ્રદૂષણ રસ્તાઓ પર વાહનોની અવરજવર અને બાંધકામને કારણે ઊડતી ધૂળમાંથી આવે છે. જ્યારે 24 ટકા પ્રદૂષણ નાના, મધ્યમ અને મોટા ઉદ્યોગો તથા વીજળી ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલું છે. અનુમાન પ્રમાણે 2030 સુધીમાં પરિવહનનો હિસ્સો વધીને 40 ટકા થઈ શકે છે.

ગોવામાં આશરે 15.9 લાખની વસ્તી સામે 13.5 લાખ નોંધાયેલાં વાહનો છે. જાહેર પરિવહન પૂરતું અને વિશ્વસનીય ન હોવાથી લોકોને ખાનગી વાહનોનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. આ ઉપરાંત ટેકરીઓ પર ગેટેડ સમુદાયોના બાંધકામ, ફરી શરૂ થયેલી ખાણકામ પ્રવૃત્તિઓ અને ખુલ્લામાં મિશ્ર કચરો સળગાવવાથી પણ હવા પ્રદૂષિત થાય છે.

કચરો સળગાવવાથી આરોગ્યને ગંભીર જોખમ

WRI ઇન્ડિયાના સ્વચ્છ હવા કાર્યક્રમના ડિરેક્ટર શ્રી કુમાર કુમારસ્વામીએ જણાવ્યું હતું કે પ્લાસ્ટિક, રબર અને અન્ય વસ્તુઓ ધરાવતા મિશ્ર કચરાનો યોગ્ય નિકાલ ન થવાને કારણે તેને ઘણીવાર ખુલ્લામાં સળગાવી દેવામાં આવે છે. તેમાંથી ડાયોક્સિન અને ફ્યુરાન જેવા હાનિકારક રસાયણો નીકળે છે, જે કેન્સર સહિતની ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ વધારી શકે છે.

WRI ઇન્ડિયાના અભ્યાસમાં 11 ભારતીય શહેરોમાં ખુલ્લામાં કચરો સળગાવવાની સ્થિતિ તપાસવામાં આવી હતી. તેમાં જાણવા મળ્યું કે ઉનાળાની સરખામણીમાં શિયાળામાં કચરો સળગાવવાની ઘટનાઓ ત્રણ ગણી વધી જાય છે. ખાસ કરીને ગરીબ વિસ્તારોમાં કચરો એકત્ર કરવાની વ્યવસ્થા નબળી હોવાથી આવી ઘટનાઓ વધુ બને છે. સવારે 7થી 10 અને સાંજે 5થી રાત્રે 10 વાગ્યા દરમિયાન કચરો સળગાવવાની ઘટનાઓ સૌથી વધુ નોંધાય છે.

રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ હવા કાર્યક્રમના ખર્ચ પર સવાલ

વર્ષ 2019માં શરૂ કરાયેલા રાષ્ટ્રીય સ્વચ્છ હવા કાર્યક્રમનો હેતુ 130 પ્રદૂષિત શહેરોમાં કણ પ્રદૂષણ 40 ટકા સુધી ઘટાડવાનો છે. જોકે, જનાગ્રહ સેન્ટર ફોર સિટિઝનશિપ એન્ડ ડેમોક્રેસીના ‘હૂઝ એર ઇઝ ઇટ એનીવે?’ અહેવાલમાં ખર્ચની પ્રાથમિકતાઓ સામે સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.

અહેવાલ પ્રમાણે કુલ 7,600 કરોડ રૂપિયામાંથી લગભગ બે તૃતીયાંશ રકમ રસ્તાની ધૂળ ઘટાડવા પાછળ ખર્ચવામાં આવી હતી. રસ્તા બનાવવા, ખાડા પૂરવા, મશીનથી સફાઈ અને પાણીનો છંટકાવ કરવા માટે આ નાણાં વપરાયાં હતાં. બીજી તરફ ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અને ઘરોમાં વપરાતા ઇંધણના પ્રદૂષણને ઘટાડવા માટે એક-એક ટકાથી પણ ઓછાં નાણાં ખર્ચવામાં આવ્યાં હતાં.

ઉપયોગ કરી શકાય તેવા આંકડા ધરાવતા 69 શહેરોમાંથી માત્ર 10 શહેરો પોતાનાં લક્ષ્યો સુધી પહોંચી શક્યાં હતાં, જ્યારે 31 શહેરોની હવાની ગુણવત્તા પહેલાં કરતાં વધુ ખરાબ થઈ હતી.

દરેક શહેરમાં સ્વચ્છ હવા માટે અલગ એકમની જરૂર

જનાગ્રહના નીતિ અને માહિતી અધિકારી આનંદ અય્યરના જણાવ્યા પ્રમાણે નગરપાલિકાઓ પાસે રસ્તા અને સફાઈ જેવી કામગીરીનું નિયંત્રણ હોય છે, પરંતુ ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ, પરિવહન અને પરાળ સળગાવવાની સમસ્યાઓ પર તેમનું સીધું નિયંત્રણ હોતું નથી. તેથી શહેરોમાં હવાની ગુણવત્તા સુધારવાની જવાબદારી ઘણીવાર સ્પષ્ટ રહેતી નથી.

સંસ્થાએ દરેક શહેરમાં 5થી 7 ટેકનિકલ કર્મચારીઓ ધરાવતું સ્વચ્છ હવા એકમ બનાવવાની ભલામણ કરી છે. આ એકમ હવાનું યોગ્ય માપન કરીને અલગ-અલગ સરકારી વિભાગો વચ્ચે સંકલન સાધી શકે છે.

નિષ્ણાતોના મતે પણજી જેવા શહેરો કચરાનું વર્ગીકરણ અને યોગ્ય નિકાલ કરીને અન્ય શહેરો માટે ઉદાહરણ બની શકે છે. ખાસ કરીને હોટેલ અને મોટા પ્રમાણમાં કચરો પેદા કરતાં વ્યવસાયોએ સ્થળ પર જ કચરાનું વર્ગીકરણ કરવું જોઈએ. આ રીતે રોજગારની નવી તકો પણ ઊભી થઈ શકે છે.

હવાનું પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે માત્ર રસ્તાઓ પર પાણી છાંટવું પૂરતું નથી. વાહનો, ઉદ્યોગો, બાંધકામ અને કચરાના યોગ્ય વ્યવસ્થાપન પર એકસાથે કામ કરવું જરૂરી છે. સમયસર પગલાં નહીં લેવાય તો ગોવા સહિતનાં નાનાં શહેરોમાં પણ દિલ્હીની જેમ શ્વાસ લેવો મુશ્કેલ બની શકે છે.