Pranab Doley NSA Case: આસામમાં આદિવાસી અને જમીન અધિકારના મુદ્દે બે મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ સામે આવી છે. એક તરફ ગૌહાટી હાઈકોર્ટે આદિવાસી અને જમીન અધિકાર કાર્યકર પ્રણબ ડોલેની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા કાયદા (NSA) હેઠળની અટકાયત રદ કરી છે. બીજી તરફ ધુબરી જિલ્લામાં સરકારી જમીન પરથી હટાવવાની કાર્યવાહી દરમિયાન 640થી વધુ બંગાળી મુસ્લિમ પરિવારોનાં ઘરો તોડી પાડવામાં આવ્યાં છે, જેના કારણે 4,000થી વધુ લોકો બેઘર બન્યા છે.

ગૌહાટી હાઈકોર્ટના 6 નવેમ્બરના નિર્ણયથી 117 દિવસથી અટકાયતમાં રહેલા પ્રણબ ડોલેની મુક્તિનો માર્ગ મોકળો થયો છે. જ્યારે ધુબરીમાં થયેલી હટાવવાની કાર્યવાહી બાદ અનેક પરિવારો સામે રહેઠાણ અને રોજગારની મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ છે. બંને ઘટનાઓએ આસામમાં જમીન અધિકાર, સરકારી કાર્યવાહી અને નાગરિકોની આજીવિકાને લઈને ચર્ચા જગાવી છે.

ગૌહાટી હાઈકોર્ટે પ્રણબ ડોલેની NSA હેઠળની અટકાયત રદ કરી

ગૌહાટી હાઈકોર્ટે શુક્રવારે, 6 નવેમ્બરે આદિવાસી અને જમીન અધિકાર કાર્યકર પ્રણબ ડોલેની NSA હેઠળની અટકાયત રદ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. ડોલેના વકીલ દીપેશ અગરવાલાએ જણાવ્યું હતું કે અદાલતે અનેક કાનૂની આધારોને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લીધો છે.

વકીલના જણાવ્યા મુજબ, ડોલે સામે દર્શાવવામાં આવેલા જૂના ફોજદારી કેસો અને તેમની હાલની અટકાયત વચ્ચે કોઈ સીધો સંબંધ નહોતો. આ ઉપરાંત તેમને જરૂરી તમામ દસ્તાવેજો આપવામાં આવ્યા નહોતા અને અટકાયત સામે તેમણે કરેલી બીજી અરજી પર પણ સંબંધિત અધિકારીઓએ યોગ્ય વિચારણા કરી નહોતી.

દીપેશ અગરવાલાએ જણાવ્યું હતું કે ડોલે સામેના કેસ ઘણા જૂના છે અને તેમની વર્તમાન અટકાયત સાથે તેમનો સીધો સંબંધ સ્થાપિત થતો નથી. તેમણે એવી આશા વ્યક્ત કરી હતી કે ડોલેને 7 અથવા 8 નવેમ્બર સુધીમાં મુક્ત કરવામાં આવશે. અદાલતનો લેખિત નિર્ણય પણ તે દિવસે પછી અપલોડ થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.

હયાત હોટેલ પ્રોજેક્ટના વિરોધ બાદ થઈ હતી ધરપકડ

પ્રણબ ડોલે ગ્રેટર કાઝીરંગા લેન્ડ એન્ડ હ્યુમન રાઇટ્સ પ્રોટેક્શન કમિટી (GKLHRP)ના સંયોજક છે. તેમની 12 જુલાઈએ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની નજીક આવેલા ઇંગલ પાથર ગામમાં પ્રસ્તાવિત લક્ઝરી હયાત હોટેલ પ્રોજેક્ટ સામે સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયો દ્વારા વિરોધ કરવામાં આવી રહ્યો હતો. આ વિરોધ પ્રદર્શનમાં જોડાયાના થોડા દિવસો બાદ તેમની ધરપકડ થઈ હતી.

પોલીસે આરોપ લગાવ્યો હતો કે વિરોધ દરમિયાન ડોલે ઘાતક હથિયારો સાથે ટી ટ્રાઇબ્સ મ્યુઝિયમ અને તેની નજીક આવેલા આસામ ટૂરિઝમ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (ATDC)ના પ્રસ્તાવિત હયાત પ્રોજેક્ટના સ્થળે ગેરકાયદેસર રીતે પ્રવેશ કર્યો હતો.

ગોલાઘાટની સત્ર અદાલતે 29 જુલાઈએ ડોલેને જામીન આપ્યા હતા. અદાલતે નોંધ્યું હતું કે તપાસ અધિકારીએ મુખ્ય સાક્ષીઓનાં નિવેદનો નોંધી લીધાં છે. ડોલે પુરાવા છુપાવશે અથવા તેમની સાથે ચેડાં કરશે તેવી કોઈ આશંકા પણ જણાતી નહોતી.

જોકે, જામીન મળ્યાના બીજા જ દિવસે એટલે કે 30 જુલાઈએ આસામ સરકારે તેમની સામે NSA લાગુ કર્યો હતો. તેના કારણે જામીન મળવા છતાં તેઓ જેલમાંથી બહાર આવી શક્યા નહોતા.

વિદેશી નાણાં અને FCRAના ભંગનો આરોપ

આસામ સરકારે ડોલે સામે આરોપ લગાવ્યો હતો કે તેઓ વિદેશી અંશદાન (નિયમન) અધિનિયમ (FCRA)નો ભંગ કરીને શંકાસ્પદ સ્ત્રોતોમાંથી મળેલા વિદેશી નાણાકીય વ્યવહારોમાં સામેલ હતા.

NSA હેઠળ કાયદામાં નક્કી કરાયેલી સુરક્ષાત્મક પ્રક્રિયાઓને આધીન કોઈ વ્યક્તિને કેસ ચલાવ્યા વિના વધુમાં વધુ 12 મહિના સુધી સાવચેતીના પગલારૂપે અટકાયતમાં રાખી શકાય છે. જોકે, ગૌહાટી હાઈકોર્ટે ડોલેની અટકાયત રદ કરતાં હવે તેમની મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્યો છે.

કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન યુનેસ્કોની વિશ્વ ધરોહર સ્થળ છે. તેની નજીક પ્રસ્તાવિત પાંચ તારક હયાત હોટેલ પ્રોજેક્ટમાં સરાફ ગ્રુપ અને ટાટા ગ્રુપ સાથે જોડાયેલી કંપનીઓ દ્વારા રોકાણ કરવાની દરખાસ્ત છે. સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયો છેલ્લા ચાર વર્ષથી આ પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કરી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે હોટેલ પ્રોજેક્ટથી તેમના જમીન અધિકારો અને આજીવિકા પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે.

ધુબરીમાં 640થી વધુ પરિવારોનાં ઘર તોડી પાડવામાં આવ્યાં

બીજી તરફ, આસામના ધુબરી જિલ્લામાં રવિવારે, 1 નવેમ્બરે હટાવવાની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી હતી. આલમગંજ પાર્ટ-IX ગામમાં સરકારની 650 વીઘા જમીન પર રહેતા 640થી વધુ બંગાળી મુસ્લિમ પરિવારોનાં ઘરો તોડી પાડવામાં આવ્યાં હતાં. આ કાર્યવાહી બાદ 4,000થી વધુ લોકો વિસ્થાપિત થયા હતા.

ધુબરીના જિલ્લા આયુક્ત દિબાકર નાથે જણાવ્યું હતું કે 800 વીઘા જમીન પર રહેતા લોકોને ઘર ખાલી કરવાની નોટિસ આપવામાં આવી હતી. જોકે, બાકીની 150 વીઘા જમીન અંગે અદાલતમાં કેસ પડતર હોવાથી ત્યાં હટાવવાની કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહોતી.

દિબાકર નાથના જણાવ્યા મુજબ, હટાવવામાં આવેલી જમીન ઔદ્યોગિક વિભાગને સોંપવામાં આવશે. આ વિભાગ છેલ્લા બે વર્ષથી ઔદ્યોગિક પાર્ક બનાવવા માટે જમીન શોધી રહ્યો છે. જોકે, આ જમીનનો આગળ કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો તે અંગેનો અંતિમ નિર્ણય સરકાર લેશે.

જિલ્લા આયુક્તે એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે લોકો અલગ-અલગ સમયે સરકારી જમીન પર આવીને વસ્યા હતા. કેટલાક લોકો પાંચ વર્ષ પહેલાં આવ્યા હતા, જ્યારે અન્ય કેટલાક લોકો લગભગ એક દાયકા પહેલાં અહીં વસ્યા હતા. તેમના જણાવ્યા મુજબ, મોટાભાગના લોકો પાસે અન્ય સ્થળોએ પણ જમીન છે. જોકે, સ્થાનિક રહેવાસીઓએ આ દાવાને નકારી કાઢ્યો હતો.

1962થી ગામમાં રહેતા વૃદ્ધે જણાવી પોતાની મુશ્કેલી

ગામના 80 વર્ષીય રહેવાસી અલી ચંદ ફકીરે જણાવ્યું હતું કે હટાવવાની કાર્યવાહી પહેલાં તેમણે પોતાના ઘરના કેટલાક ભાગો જાતે તોડી નાખ્યા હતા. તેમના જણાવ્યા મુજબ, બુલડોઝર દ્વારા ત્રણ ઘરો, વૃક્ષો, શૌચાલયો સહિતની મિલકતો સંપૂર્ણપણે તોડી પાડવામાં આવી હતી.

ફકીરે જણાવ્યું હતું કે તેઓ 1962થી આ ગામમાં રહે છે. બ્રહ્મપુત્ર નદીના ધોવાણ અને પૂરના કારણે તેમને પડોશી ગ્વાલપારા જિલ્લામાંથી અહીં આવીને વસવું પડ્યું હતું.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ઘણા રહેવાસીઓએ 1972થી 2016 દરમિયાન તૌજી વ્યવસ્થા હેઠળ જમીન મહેસૂલ ચૂકવ્યું હતું. તૌજીની રસીદો સરકારી જમીન પર રહેતા લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલી ચુકવણીનો રેકોર્ડ દર્શાવે છે.

ફકીરના જણાવ્યા મુજબ, હટાવાયેલા મોટાભાગના પરિવારો હાલમાં પોતાના સંબંધીઓનાં ઘરોમાં આશરો લઈ રહ્યા છે. કેટલાક લોકોએ રસ્તાની બાજુમાં તાડપત્રી નાખીને કામચલાઉ ઝૂંપડાં બનાવ્યાં છે. જ્યારે અન્ય કેટલાક પરિવારો ચાર એટલે કે નદીના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેવા મજબૂર બન્યા છે, કારણ કે તેમની પાસે રહેવા માટે બીજી કોઈ જમીન નથી.

આસામમાં હટાવવાની કાર્યવાહીનો વ્યાપ વધ્યો

ધુબરીની આ કાર્યવાહી આસામમાં BJPના નેતૃત્વવાળી રાજ્ય સરકાર દ્વારા સરકારી જમીન પરથી અતિક્રમણ હટાવવાની કામગીરીમાં ઝડપ આવવા વચ્ચે થઈ છે.

આ ઘટનાના લગભગ બે અઠવાડિયાં પહેલાં નગાંવ, હોજાઈ અને ગોલાઘાટ જિલ્લામાં બે દિવસ સુધી ચાલેલી હટાવવાની કાર્યવાહી દરમિયાન 1,100થી વધુ મુસ્લિમ પરિવારોને તેમના રહેઠાણમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.

રાજ્યના મહેસૂલ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગ તથા જિલ્લા વહીવટીતંત્રના આંકડાઓના આધારે કરવામાં આવેલી ગણતરી મુજબ, આસામમાં BJPના છેલ્લા દસ વર્ષના શાસનકાળ દરમિયાન સરકારી જમીન પરથી આશરે 19,000 પરિવારોને હટાવવામાં આવ્યા છે. આ પરિવારોમાં મોટાભાગના મુસ્લિમ હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.

એક તરફ ગૌહાટી હાઈકોર્ટના નિર્ણયથી પ્રણબ ડોલેની અટકાયત સામે કાનૂની રાહત મળી છે, તો બીજી તરફ ધુબરીમાં હજારો લોકો ઘરવિહોણા બન્યા છે. આ બંને ઘટનાઓ આસામમાં જમીન, આદિવાસી અધિકારો, સરકારી જમીનના ઉપયોગ અને સ્થાનિક સમુદાયોની આજીવિકા જેવા મુદ્દાઓને ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લાવી છે.