UP Voter List Discrepancy: ઉત્તર પ્રદેશમાં 2027ની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં મતદાર યાદીને લઈને મોટો વિવાદ ઊભો થયો છે. રાજ્યમાં વિધાનસભા, પંચાયત અને શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓની મતદાર યાદીઓની સરખામણી કરતાં આશરે 3.38 કરોડ મતદારોનો તફાવત સામે આવ્યો છે. આ વિસંગતતા બાદ ચૂંટણી પંચે ત્રણેય યાદીઓની તપાસ કરીને પાત્ર મતદારોની ઓળખ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. બીજી તરફ, મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દરમિયાન 1.27 કરોડ હિન્દુ મતદારોનાં નામ કમી કરવામાં આવ્યાં હોવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. આ પહેલાં પણ તેઓ 3 અને 4 કરોડ હિન્દુ મતદારોનાં નામ દૂર કરવાના આક્ષેપ કરી ચૂક્યા છે.
ત્રણ મતદાર યાદીઓમાં 3.38 કરોડનો તફાવત
ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, ઉત્તર પ્રદેશની વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં આશરે 13.52 કરોડ મતદારો નોંધાયેલા છે. પંચાયતની યાદીમાં આશરે 12.58 કરોડ અને શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓની યાદીમાં આશરે 4.32 કરોડ મતદારો છે. પંચાયત અને શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓની યાદીનો કુલ આંકડો આશરે 16.90 કરોડ થાય છે. તેની સરખામણીમાં વિધાનસભાની યાદીમાં 13.52 કરોડ મતદારો હોવાથી બંને વચ્ચે આશરે 3.38 કરોડનો તફાવત જોવા મળે છે.
જોકે, આ તફાવતનો અર્થ એવો નથી કે 3.38 કરોડ અલગ-અલગ પાત્ર મતદારોનાં નામ ચોક્કસપણે કમી કરવામાં આવ્યાં છે. અલગ યાદીઓમાં એક જ વ્યક્તિની એકથી વધુ નોંધ, નોંધણીના નિયમો અને પાત્રતાના તફાવતો હોઈ શકે છે. તેથી ચૂંટણી પંચ આ યાદીઓની સરખામણી કરીને વાસ્તવિક સ્થિતિ તપાસશે.
રાયબરેલીના ગામથી સામે આવી વિસંગતતા
આ મામલામાં રાયબરેલીના મકદૂમપુર ગામની ઘટના મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે. અહીં મતદાર યાદીમાં ગેરરીતિની ફરિયાદ બાદ અલાહાબાદ હાઈકોર્ટના નિર્દેશ પર તપાસ કરવામાં આવી હતી. તપાસમાં પંચાયતની મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા 114 પાત્ર મતદારોનાં નામ વિધાનસભાની મતદાર યાદીમાં ન હોવાનું સામે આવ્યું હતું. આ ઘટનાએ અલગ-અલગ ચૂંટણી માટે તૈયાર થતી મતદાર યાદીઓ વચ્ચે સંકલન અને નોંધણીની પ્રક્રિયા પર સવાલ ઊભા કર્યા હતા.
ચૂંટણી પંચે અધિકારીઓને શું સૂચના આપી?
ચૂંટણી પંચે પંચાયત, શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને વિધાનસભાની મતદાર યાદીઓની સરખામણી કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે. આ પ્રક્રિયામાં પંચાયત અને નગરપાલિકાની યાદીમાં નોંધાયેલા નામોની વિધાનસભાની યાદી સાથે ખરાઈ કરવામાં આવશે. જે પાત્ર નાગરિકોનાં નામ વિધાનસભાની યાદીમાં નથી, તેમની ઓળખ કરીને તેમને નામ નોંધાવવા માટે ફોર્મ-6 ભરવામાં મદદ કરવામાં આવશે.
આ કામગીરીમાં ખાસ કરીને મહિલાઓ અને યુવા મતદારોની નોંધણી પર ધ્યાન આપવામાં આવશે. પંચનો હેતુ એ છે કે કોઈ પણ પાત્ર નાગરિકનું નામ ભૂલથી મતદાર યાદીમાંથી બહાર ન રહી જાય.
મહિલા મતદારોની સંખ્યામાં પણ ઘટાડો
મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી નવદીપ રિનવાના જણાવ્યા અનુસાર, SIR પછી મતદાર યાદીમાં મહિલાઓનું પ્રમાણ અસામાન્ય રીતે ઓછું જોવા મળ્યું છે. અગાઉ દર 1,000 પુરુષ મતદારો સામે 877 મહિલા મતદારો હતાં, જે હવે ઘટીને 834 થઈ ગયાં છે.
આ તફાવત દૂર કરવા માટે આશા કાર્યકરો, ANM, આંગણવાડી કાર્યકરો અને મહિલા સ્વસહાય જૂથોની મદદ લેવામાં આવશે. સરકારી રેશનની દુકાનોની લાભાર્થી યાદીનો ઉપયોગ કરીને પણ પાત્ર મહિલાઓની ઓળખ કરવામાં આવશે. શહેરી વિસ્તારોમાં રેસિડેન્ટ વેલફેર એસોસિયેશન (RWA) અને સામુદાયિક સંગઠનોને જોડવામાં આવશે. શૈક્ષણિક અને સરકારી સંસ્થાઓને પણ નવા મતદારોની ઓળખ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે.
SIR પછી 2.04 કરોડ મતદારોનો ચોખ્ખો ઘટાડો
ઉત્તર પ્રદેશમાં SIR પહેલાં 27 ઑક્ટોબર 2025ના રોજ મતદાર યાદીમાં આશરે 15.44 કરોડ મતદારો હતાં. 10 એપ્રિલ 2026ના રોજ જાહેર થયેલી અંતિમ યાદીમાં આ સંખ્યા ઘટીને આશરે 13.39 કરોડ થઈ હતી. આમ, આશરે 2.04 કરોડ મતદારોનો ચોખ્ખો ઘટાડો નોંધાયો હતો.
પ્રારંભિક તબક્કામાં મુસદ્દા યાદીમાંથી 2.89 કરોડ નામ દૂર કરવામાં આવ્યાં હતાં. ચૂંટણી પંચના આંકડા પ્રમાણે, તેમાં કાયમી સ્થળાંતર કરી ગયેલા 1.29 કરોડ, મૃત્યુ પામેલા 46 લાખ, એકથી વધુ વખત નોંધાયેલા 25.4 લાખ અને જેમનું સરનામું શોધી શકાયું નહોતું એવા 79.5 લાખ મતદારો સામેલ હતા.
દાવા અને વાંધાની પ્રક્રિયા બાદ અંતિમ યાદીમાંથી વધુ આશરે 8.15 લાખ નામ દૂર કરવામાં આવ્યાં હતાં. તેમાં નોટિસનો જવાબ ન આપનારા, સ્થળાંતર કરી ગયેલા, મૃત્યુ પામેલા અને એકથી વધુ વખત નોંધાયેલા મતદારોનો સમાવેશ થતો હતો.
2027ની ચૂંટણી પહેલાં નવી મતદાર યાદી તૈયાર થશે
આગામી વિધાનસભા ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને વિશેષ સંક્ષિપ્ત પુનરીક્ષણ (SSR)ની પ્રક્રિયા પણ હાથ ધરવામાં આવશે. જાહેર કરાયેલા કાર્યક્રમ મુજબ, મુસદ્દા મતદાર યાદી 17 નવેમ્બરે પ્રસિદ્ધ થશે. 17 નવેમ્બરથી 16 ડિસેમ્બર સુધી દાવા અને વાંધા નોંધાવી શકાશે. તેમનો નિકાલ 28 ડિસેમ્બર સુધી કરવામાં આવશે અને અંતિમ મતદાર યાદી 4 જાન્યુઆરી 2027ના રોજ જાહેર થશે.
SIR દરમિયાન જેમનાં નામ દૂર થયાં હતાં, તેઓ ફરીથી નામ નોંધાવવા માટે ફોર્મ-6 ભરી શકશે. અગાઉ મતદાર યાદીમાં નામ હોવાને કારણે તેમની સામે કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે નહીં. જોકે, તેમનું નામ અન્ય કોઈ વિધાનસભા મતવિસ્તારમાં નોંધાયેલું ન હોવું જોઈએ અને ફોર્મમાં આપેલી વિગતો સાચી હોવી જરૂરી છે.
ચૂંટણી પંચ સામે પાત્ર મતદારોને યાદીમાં સામેલ કરવાનો પડકાર
ઉત્તર પ્રદેશમાં મતદાર યાદીઓ વચ્ચેનો 3.38 કરોડનો તફાવત 2027ની ચૂંટણી પહેલાં મોટો મુદ્દો બની ગયો છે. એક તરફ ખોટી અને એકથી વધુ વખત નોંધાયેલી વિગતો દૂર કરવી જરૂરી છે, તો બીજી તરફ કોઈ પાત્ર નાગરિક મતદાનના અધિકારથી વંચિત ન રહે તેની ખાતરી કરવી પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
યોગી આદિત્યનાથના SIR અંગેના આરોપો અને મકદૂમપુરમાં 114 પાત્ર મતદારોનાં નામ ગાયબ હોવાની ઘટના વચ્ચે હવે ચૂંટણી પંચની તપાસ પર સૌની નજર છે. આ તપાસથી જ સ્પષ્ટ થશે કે અલગ-અલગ યાદીઓ વચ્ચેના તફાવત પાછળ નોંધણી અને વહીવટી કારણો કેટલાં જવાબદાર છે અને વાસ્તવમાં કેટલા પાત્ર મતદારો વિધાનસભાની યાદીમાંથી બહાર રહી ગયા છે.
