Sonia Gandhi Anna Hazare Movement: કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા અને પૂર્વ અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધીએ પોતાના સંસ્મરણ ‘બિલોંગિંગ: અ જર્ની ઑફ લવ’માં 2012ના અન્ના હજારેના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનને લઈને ગંભીર રાજકીય આરોપો લગાવ્યા છે. સોનિયા ગાંધીના જણાવ્યા અનુસાર, ‘ઇન્ડિયા અગેઇન્સ્ટ કરપ્શન’ આંદોલનને ભારતીય જનતા પાર્ટી (BJP) અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)નું ગુપ્ત સમર્થન મળ્યું હતું. તેમના મતે, આ આંદોલનનો મુખ્ય હેતુ માત્ર ભ્રષ્ટાચાર સામે લડવાનો નહોતો, પરંતુ કોંગ્રેસના નેતૃત્વવાળી UPA સરકારને સત્તા પરથી દૂર કરવાનો પણ હતો.
સોનિયા ગાંધીએ પોતાના સંસ્મરણમાં લખ્યું છે કે મહારાષ્ટ્રના સામાજિક કાર્યકર બાબુરાવ ‘અન્ના’ હજારે 2012માં દિલ્હીમાં યોજાયેલા આંદોલનનો મુખ્ય ચહેરો બનીને સામે આવ્યા હતા. લોકપાલની નિમણૂક અને ભ્રષ્ટાચાર સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની માગ સાથે શરૂ થયેલા આંદોલનમાં દેશભરમાંથી મોટી સંખ્યામાં લોકો જોડાયા હતા. તેના કારણે તત્કાલીન UPA સરકાર પર ભારે રાજકીય દબાણ ઊભું થયું હતું.
અન્ના આંદોલન પાછળ BJP-RSSનો હાથ હોવાનો આરોપ
સોનિયા ગાંધીએ પોતાના પુસ્તકમાં જણાવ્યું છે કે આંદોલનમાં સામેલ કેટલાક અગ્રણી લોકોએ પાછળથી સ્વીકાર્યું હતું કે આ અભિયાનનું આયોજન BJP અને RSS દ્વારા ગુપ્ત રીતે કરવામાં આવ્યું હતું અને તેને સમર્થન પણ આપવામાં આવ્યું હતું.
તેમણે આ આંદોલનને વિપક્ષના એવા રાજકીય અભિયાન સાથે જોડ્યું છે, જેનો હેતુ UPA સરકારને નબળી પાડીને સત્તા પરથી દૂર કરવાનો હતો. સોનિયાના મતે, ભ્રષ્ટાચારનો મુદ્દો આંદોલનનું મુખ્ય જાહેર કારણ હતો, પરંતુ તેની પાછળ મોટું રાજકીય લક્ષ્ય પણ કામ કરી રહ્યું હતું.
તે સમયે UPA-II સરકાર પહેલેથી જ ભ્રષ્ટાચારના વિવિધ આરોપોનો સામનો કરી રહી હતી. વિપક્ષ સતત સરકાર પર પ્રહારો કરી રહ્યો હતો. આવી સ્થિતિમાં અન્ના હજારેના આંદોલનને મળેલા વ્યાપક જનસમર્થનથી સરકારની મુશ્કેલીઓ વધી ગઈ હતી. સોનિયાએ લખ્યું છે કે આંદોલનના કારણે સરકાર બચાવની સ્થિતિમાં આવી ગઈ હતી અને BJPના આક્રમક રાજકીય અભિયાનનો સામનો કરવો મુશ્કેલ બન્યો હતો.
આંદોલનના દબાણ વચ્ચે પસાર થયો લોકપાલ કાયદો
2012માં અન્ના હજારેએ દિલ્હીમાં લોકપાલની નિમણૂકની માગ સાથે ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી હતી. તેમની માગ હતી કે ભ્રષ્ટાચારના આરોપોની તપાસ માટે એક સ્વતંત્ર અને અસરકારક સંસ્થા બનાવવામાં આવે. આંદોલનને દેશભરમાંથી સમર્થન મળ્યું અને લોકપાલનો મુદ્દો રાષ્ટ્રીય રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો.
આંદોલન દરમિયાન લોકપાલને વ્યાપક સત્તાઓ આપવાની માગ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ લોકપાલ અને લોકાયુક્ત અધિનિયમ, 2013 પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદાને 1 જાન્યુઆરી 2014ના રોજ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળી હતી.
કાયદાનો મુખ્ય હેતુ કેન્દ્રમાં લોકપાલ અને રાજ્યોમાં લોકાયુક્તની વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો હતો, જેથી જાહેર હોદ્દા પર બેઠેલા લોકો સામે ભ્રષ્ટાચારના આરોપોની તપાસ થઈ શકે. લોકપાલમાં એક અધ્યક્ષ અને આઠ સભ્યોની જોગવાઈ છે. તેમાં ચાર ન્યાયિક સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
BJP સત્તામાં આવ્યા પછી લોકપાલ અસરહીન બન્યો: સોનિયા
સોનિયા ગાંધીએ પોતાના સંસ્મરણમાં દાવો કર્યો છે કે 2014માં BJP સત્તામાં આવ્યા પછી લોકપાલ સંસ્થાને ધીમે ધીમે હાંસિયામાં ધકેલી દેવામાં આવી હતી. તેમણે લોકપાલની સ્થિતિનું વર્ણન કરતાં તેને ‘દાંત વગરનો અને લગભગ અદૃશ્ય વાઘ’ ગણાવ્યો છે.
તેમના મતે, UPA સરકારે ભ્રષ્ટાચારની તપાસ માટે એક સંસ્થાગત વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ BJPના શાસન દરમિયાન આ વ્યવસ્થા અસરકારક રહી શકી નહોતી. સોનિયાએ એવો પણ સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે જે લોકપાલની માગને લઈને મોટું જનઆંદોલન ઊભું થયું હતું, તે જ વ્યવસ્થા BJP સત્તામાં આવ્યા પછી અસરકારક રીતે કામ કરતી દેખાઈ નથી.
મનમોહન સિંહ સામે દુર્ભાવનાપૂર્ણ અભિયાનનો ઉલ્લેખ
સોનિયા ગાંધીએ UPA સરકારના બીજા કાર્યકાળ દરમિયાન પૂર્વ વડાપ્રધાન ડૉ. મનમોહન સિંહ સામે થયેલી રાજકીય ટીકાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમના અનુસાર, મનમોહન સિંહે પોતાની વિરુદ્ધ ચલાવવામાં આવેલા દુર્ભાવનાપૂર્ણ અભિયાન છતાં પોતાની ગરિમા જાળવી રાખી હતી.
સંસ્મરણમાં મનમોહન સિંહના એક નિવેદનનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે કહ્યું હતું કે, ‘ઇતિહાસ મીડિયા કરતાં મારા પ્રત્યે વધુ ઉદાર રહેશે.’
UPA સરકારના અંતિમ વર્ષોમાં ભ્રષ્ટાચારના આરોપો, વિપક્ષના સતત પ્રહારો અને મીડિયામાં થતી ટીકાઓના કારણે સરકારની છબી પર અસર પડી હતી. સોનિયાએ આ સમયગાળાને કોંગ્રેસના નેતૃત્વ માટે મુશ્કેલ રાજકીય સમય તરીકે રજૂ કર્યો છે.
2014માં મોદીને વડાપ્રધાન બનાવવા RSS સક્રિય હતું
સોનિયા ગાંધીએ 2014ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલાં BJP અને RSSની ભૂમિકા અંગે પણ પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, UPA સરકારના બીજા કાર્યકાળના અંતિમ તબક્કામાં RSS નરેન્દ્ર મોદીને વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે આગળ લાવવા માટે સક્રિય હતું. તે સમયે મોદી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા.
સોનિયાના મતે, મોદીની સંગઠનાત્મક ક્ષમતા અને લોકપ્રિયતાનો ઉપયોગ કરીને આક્રમક રાષ્ટ્રીય ચૂંટણી અભિયાન તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. આ અભિયાનના પરિણામે 2014ની લોકસભા ચૂંટણીમાં BJPને મોટી જીત મળી અને નરેન્દ્ર મોદી વડાપ્રધાન બન્યા. બીજી તરફ, કોંગ્રેસને ભારે હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.
સોનિયા ગાંધીએ પોતાના સંસ્મરણમાં અન્ના હજારેનું આંદોલન, UPA સરકાર સામેના ભ્રષ્ટાચારના આરોપો અને 2014ની ચૂંટણીમાં થયેલા સત્તા પરિવર્તનને એકબીજા સાથે જોડાયેલી રાજકીય ઘટનાઓ તરીકે રજૂ કરી છે. તેમના આ નિવેદનોથી અન્ના આંદોલન પાછળના રાજકીય હેતુ અને તેની સાથે જોડાયેલી શક્તિઓ અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ શકે છે. જોકે, BJP અને RSSને આંદોલનના ગુપ્ત સમર્થક ગણાવતો સોનિયાનો આ દાવો તેમના સંસ્મરણમાં રજૂ કરાયેલો રાજકીય આરોપ છે.
