Siang Anti Dam Protest: અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રસ્તાવિત 11,000 મેગાવોટની સિયાંગ અપર બહુહેતુક યોજના (SUMP) સામે સ્થાનિક લોકોનો વિરોધ વધી રહ્યો છે. આ વિરોધને સમર્થન આપતાં 544 વૈજ્ઞાનિકો, સંશોધકો, પર્યાવરણ અને સંરક્ષણ કાર્યકરો, સામાજિક કાર્યકરો તથા જાગૃત નાગરિકોએ સંયુક્ત નિવેદન જાહેર કર્યું છે. સોમવાર, 9 નવેમ્બરે જાહેર કરાયેલા આ નિવેદનમાં યોજનાની પર્યાવરણીય, સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક અસરો અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સાથે જ મૂળનિવાસી આદી સમુદાયના અધિકારોનું રક્ષણ કરવાની માગ કરવામાં આવી છે.
નિવેદનમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે સિયાંગ ખીણ માત્ર કોઈ વિશાળ બાંધકામ કે માળખાકીય યોજનાનું સ્થળ નથી. સિયાંગ નદી, તેની આસપાસનાં જંગલો અને પર્વતો અહીંની જૈવવિવિધતા, સ્થાનિક લોકોની આજીવિકા, પરંપરાગત જ્ઞાન અને આદી સમુદાયની સાંસ્કૃતિક ઓળખ સાથે જોડાયેલા છે. તેથી આ વિસ્તારમાં મોટા પાયે ફેરફાર કરવાથી માત્ર પર્યાવરણ જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક સમાજના જીવન પર પણ લાંબા ગાળાની અસર પડી શકે છે.
સિયાંગ ખીણમાં 48 નવી પ્રજાતિઓની ઓળખ
વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોએ અગાઉ 9 જૂન 2025ના રોજ પણ સિયાંગ ખીણના પર્યાવરણીય મહત્ત્વ અંગે નિવેદન જાહેર કર્યું હતું. તે સમયે 114 વૈજ્ઞાનિકોએ આ વિસ્તારને જીવંત અને સમૃદ્ધ પર્યાવરણીય વિસ્તાર ગણાવ્યો હતો. નવા નિવેદનમાં એ બાબતનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે છેલ્લા 15 વર્ષમાં સિયાંગ ખીણમાં 48 નવી પ્રજાતિઓની ઓળખ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત 140 નવી પ્રજાતિઓના વિતરણ અંગેના અહેવાલો પણ નોંધાયા છે.
નિવેદન આપનારા નિષ્ણાતોના મતે આ વિસ્તારમાં રહેલી જૈવવિવિધતા અને પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાની જટિલતાનો મોટો હિસ્સો હજુ સુધી સંપૂર્ણ રીતે સમજાયો નથી. આથી સિયાંગ ખીણને એવી કુદરતી સંપત્તિ ગણાવવામાં આવી છે, જેનો નાશ થાય તો તેની ભરપાઈ કરવી શક્ય નહીં બને.
સિયાંગ નદીની સમગ્ર વ્યવસ્થા ભૂકંપની દૃષ્ટિએ અત્યંત સક્રિય વિસ્તારમાં આવેલી છે. અહીં મોટા પાયે બાંધકામ અને નદીના કુદરતી પ્રવાહમાં ફેરફાર કરવાથી ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે. નિવેદનમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે આવી અસરો કેટલીક વખત કાયમી બની શકે છે. તેથી કોઈપણ નિર્ણય લેતાં પહેલાં પર્યાવરણ, ભૂગર્ભીય સ્થિતિ અને સ્થાનિક લોકોના જીવન પર થનારી અસરનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.
વિરોધ છતાં પ્રી-ફિઝિબિલિટી રિપોર્ટ તૈયાર કરવાની કામગીરી
544 લોકોના નિવેદનમાં અરુણાચલ પ્રદેશ સરકારની કામગીરી સામે પણ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. અસરગ્રસ્ત સમુદાયો સતત વિરોધ કરી રહ્યા હોવા છતાં રાજ્ય સરકાર સિયાંગ અપર બહુહેતુક યોજના માટે પ્રી-ફિઝિબિલિટી રિપોર્ટ (PFR) તૈયાર કરવા પર ભાર મૂકી રહી છે.
નિવેદનમાં ખાસ કરીને વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં હથિયારધારી સુરક્ષાકર્મીઓની તહેનાતી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સ્થાનિક લોકોની અવરજવર પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હોવાના, સમુદાયના સભ્યોની ધરપકડ કરીને તેમને અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા હોવાના અને નાગરિકો સામે ટિયર ગૅસ તથા બળનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાના મુદ્દાઓ પણ ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.
નિષ્ણાતો અને કાર્યકરોના મતે શાંતિપૂર્ણ ગણાતા વિસ્તારમાં સુરક્ષા દળોની વધતી હાજરી ચિંતાજનક છે. લોકશાહી વ્યવસ્થામાં નાગરિકો અને સ્થાનિક સમુદાયોને પોતાની જમીન, સંસ્કૃતિ, આજીવિકા અને ભવિષ્યને અસર કરતી યોજનાઓ અંગે સવાલ પૂછવાનો, વિરોધ કરવાનો અને અસંમતિ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર છે. આ અધિકારને સુરક્ષા વ્યવસ્થાના નામે દબાવી શકાય નહીં.
મૂળનિવાસી સમુદાયની સંમતિ વિના યોજના આગળ ન વધારવાની માગ
નિવેદનમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ‘મૂળનિવાસી લોકોના અધિકારો અંગેના ઘોષણાપત્ર’નો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં મૂળનિવાસી સમુદાયોની ‘સ્વતંત્ર, અગાઉથી અને જાણકારીના આધારે મળેલી સંમતિ’ એટલે કે FPICને મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
આ સિદ્ધાંત અનુસાર, અસરગ્રસ્ત મૂળનિવાસી સમુદાયોની સંમતિ મેળવ્યા વિના તેમની જમીન, સંસાધનો અને જીવનપદ્ધતિને અસર કરતી યોજનાઓ આગળ વધારવી જોઈએ નહીં. સિયાંગ ખીણના આદી સમુદાય માટે નદી માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ તેમની સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને જીવન સાથે જોડાયેલી છે. તેથી તેમની સંમતિ અને અધિકારોને અવગણીને કોઈ નિર્ણય ન લેવાય તેવી માગ કરવામાં આવી છે.
નિવેદન આપનારા લોકોએ આંદોલનને સમર્થન આપતા અથવા ઘટનાક્રમનો દસ્તાવેજી રેકોર્ડ તૈયાર કરતા લોકોને પરેશાન કરવા અને ધમકાવવાની ઘટનાઓની પણ નિંદા કરી છે. તેમાં વકીલો અને પત્રકારોનો પણ સમાવેશ થાય છે. ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 19 હેઠળ નાગરિકોને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા તથા શાંતિપૂર્ણ રીતે એકત્ર થવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. નિવેદનમાં આ અધિકારો પર પ્રતિબંધો સામે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે અને સિયાંગ યોજનાને આગળ વધારવાની મંજૂરી ન આપવાની માગ કરવામાં આવી છે.
સ્થાનિક લોકોની માગણીઓ અને સરકાર સાથેનો વિવાદ
ડેમ વિરોધી કાર્યકરો સામે વિરોધ પ્રદર્શન, ધરપકડ અને અટકાયતની ઘટનાઓ વચ્ચે આ નિવેદન જાહેર થયું છે. તાજેતરમાં સ્થાનિક કાર્યકરોએ રાજ્ય સરકાર તરફથી વાતચીત માટે કરવામાં આવેલી રજૂઆત નકારી દીધી હતી.
સ્થાનિક રહેવાસીઓની મુખ્ય માગણીઓમાં અટકાયતમાં રાખવામાં આવેલા લોકોની મુક્તિ, લોકશાહી અધિકારોનો ઉપયોગ કરીને વિરોધ કરનારા લોકો સામે નોંધાયેલી FIR પાછી ખેંચવી અને વિસ્તારમાંથી સુરક્ષા દળોને હટાવવાનો સમાવેશ થાય છે.
આ વિશાળ જળવિદ્યુત યોજના લાંબા સમયથી અરુણાચલ પ્રદેશના સ્થાનિક લોકો અને રાજ્ય તથા કેન્દ્ર સરકારો વચ્ચે વિવાદનું કારણ બની રહી છે. સરકારો યોજના આગળ વધારવા માગે છે, જ્યારે સ્થાનિક સમુદાયો તેના પર્યાવરણીય અને સામાજિક પરિણામોને લઈને વિરોધ કરી રહ્યા છે.
સિયોમ નદી પર બીજી યોજનાને વન સલાહકાર સમિતિની મંજૂરી
સિયાંગ અપર બહુહેતુક યોજના સામે વિરોધ ચાલી રહ્યો છે ત્યારે સિયાંગ નદીની સહાયક નદી સિયોમ પર પ્રસ્તાવિત બીજી જળવિદ્યુત યોજનાને પણ મંજૂરી મળવાની દિશામાં આગળ વધારવામાં આવી છે. કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલયની વન સલાહકાર સમિતિ (FAC)એ 1,000 મેગાવોટની નાયિંગ જળવિદ્યુત યોજનાને વન જમીનના ઉપયોગ માટે ‘સ્ટેજ-I’ સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપવાની ભલામણ કરી છે.
આ યોજનાનું સંચાલન નૉર્થ ઈસ્ટર્ન ઇલેક્ટ્રિક પાવર કોર્પોરેશન લિમિટેડ (NEEPCO) કરશે. તેનું નિર્માણ અરુણાચલ પ્રદેશના શી-યોમી અને સિયાંગ જિલ્લાઓમાં પ્રસ્તાવિત છે. આ માટે આશરે 470 હેક્ટર વર્ગીકરણ વગરના જંગલની જમીનનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ વિસ્તારમાંથી એક લાખથી વધુ વૃક્ષો કાપવાની જરૂર પડી શકે છે.
વર્ગીકરણ વગરનાં જંગલો એવા વિસ્તારો છે, જેને સરકારી નોંધમાં જંગલ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા હોય, પરંતુ આરક્ષિત અથવા સંરક્ષિત જંગલોની શ્રેણીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા ન હોય. આવા જંગલોની માલિકી અને વહીવટી વ્યવસ્થા અલગ-અલગ રાજ્યોમાં જુદી હોઈ શકે છે.
એક લાખથી વધુ વૃક્ષો કાપવાની શક્યતા
23 ઑક્ટોબરે યોજાયેલી FACની બેઠકની કાર્યવાહી અનુસાર, નાયિંગ જળવિદ્યુત યોજનાનો વિસ્તાર ઉચ્ચ સંરક્ષણ મૂલ્ય (HCV) ધરાવતા વિસ્તારમાં આવે છે. એટલે કે પ્રસ્તાવિત બાંધકામ માટે ઉપયોગમાં લેવાની જંગલની જમીનમાં અત્યંત ગાઢ જંગલોના વિસ્તારોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
સમિતિએ યોજનાને ‘સ્ટેજ-I’ સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપવાની ભલામણ કરી છે, પરંતુ તેની સાથે કેટલીક શરતો જોડવામાં આવી છે. તેમાં વળતરરૂપે નવાં વૃક્ષો વાવવાની એટલે કે કમ્પેન્સેટરી અફોરેસ્ટેશનની શરતનો સમાવેશ થાય છે. આ શરતો પૂર્ણ થયા પછી જ ‘સ્ટેજ-II’ હેઠળ અંતિમ મંજૂરી મળી શકશે.
એક તરફ સિયાંગ ખીણની પર્યાવરણીય અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ બચાવવા માટે 544 નિષ્ણાતો અને નાગરિકો અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ આસપાસના વિસ્તારમાં નવી જળવિદ્યુત યોજનાઓ આગળ વધી રહી છે. હવે આ યોજનાઓ અંગે સરકાર પર્યાવરણીય સુરક્ષા, મૂળનિવાસી સમુદાયોની સંમતિ અને સ્થાનિક લોકોના અધિકારોને કેટલી પ્રાથમિકતા આપે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
