Sonia Gandhi Gujarat Riots: કોંગ્રેસનાં વરિષ્ઠ નેતા સોનિયા ગાંધીએ 2002નાં ગુજરાત રમખાણો દરમિયાન અમદાવાદના એક રાહત શિબિરમાં જોયેલી હૃદયદ્રાવક ઘટનાને પોતાના જીવનના સૌથી પીડાદાયક અનુભવોમાંની એક ગણાવી છે. તેમણે પોતાના સંસ્મરણોમાં એક એવા પિતાની વ્યથા વર્ણવી છે, જે પોતાની બેભાન દીકરીને ખોળામાં લઈને તેમની પાસે મદદ માગવા આવ્યો હતો. પિતાએ જણાવ્યું હતું કે તેની દીકરી પર વારંવાર બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટનાએ સોનિયા ગાંધીને અંદરથી હચમચાવી દીધાં હતાં.
સોનિયા ગાંધીએ આ અનુભવ પોતાની આત્મકથા ‘બિલૉન્ગિંગ: અ જર્ની ઑફ લવ’માં રજૂ કર્યો છે. 526 પાનાંનું આ પુસ્તક મંગળવારે, 10 નવેમ્બર 2026ના રોજ હાર્પરકોલિન્સ ઇન્ડિયા દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યું હતું. ગુજરાત રમખાણો બાદ તેઓ અમદાવાદની મુલાકાતે ગયેલા સર્વપક્ષીય પ્રતિનિધિમંડળનો ભાગ હતાં. તે સમયે તેઓ લોકસભામાં વિપક્ષનાં નેતા હતાં.
અમદાવાદના રાહત શિબિરમાં જોયેલી હૃદયદ્રાવક ઘટના
પુસ્તકમાં સોનિયા ગાંધીએ લખ્યું છે કે રમખાણોથી અસરગ્રસ્ત મોટી સંખ્યામાં પુરુષો, મહિલાઓ અને બાળકો અમદાવાદના રાહત શિબિરોમાં આશરો લઈ રહ્યાં હતાં. તેઓ એક કામચલાઉ હૉલમાં જમીન પર બેઠાં હતાં. શહેરમાં ભય અને તણાવનું વાતાવરણ હજી પણ યથાવત્ હતું. રસ્તાઓ પર યુવકોનાં જૂથો મુસ્લિમ વિરોધી નારા લગાવી રહ્યાં હતાં.
સર્વપક્ષીય પ્રતિનિધિમંડળે સૌપ્રથમ વહીવટી તંત્રના અધિકારીઓ સાથે મુલાકાત કરી હતી. જોકે, સોનિયા ગાંધીના જણાવ્યા મુજબ, અધિકારીઓ દ્વારા આપવામાં આવેલા અહેવાલમાં હિંસાનો ભોગ બનેલા લોકો પ્રત્યે જરૂરી સંવેદનશીલતા જોવા મળી નહોતી.
વહીવટી તંત્ર સાથેની મુલાકાત બાદ સુરક્ષાનાં કારણો જણાવી પ્રતિનિધિમંડળને બસમાં બેસાડવામાં આવ્યું હતું અને કેટલાક રાહત શિબિરોની મુલાકાતે લઈ જવામાં આવ્યું હતું. આ દરમિયાન એક શિબિરમાં બનેલી ઘટનાએ સોનિયા ગાંધી પર ઊંડી અસર કરી હતી.
તેમણે લખ્યું છે કે શિબિરમાં પહોંચતાં જ એક ઊંચો અને અત્યંત નબળો દેખાતો માણસ પોતાની ખોળામાં નાની છોકરીને લઈને તેમની પાસે આવ્યો હતો. બાળકીનો ચહેરો નિસ્તેજ હતો અને તે બેભાન જેવી સ્થિતિમાં હતી.
સોનિયા ગાંધીએ પિતાના શબ્દો ટાંકતાં લખ્યું હતું કે, ‘આ મારી દીકરી છે, તેને જુઓ, તેને બરાબર જુઓ. રાક્ષસોએ તેની સાથે વારંવાર બળાત્કાર કર્યો છે.’
આટલું કહીને પિતા રડી પડ્યો હતો અને વારંવાર મદદ માટે વિનંતી કરવા લાગ્યો હતો. તે સતત પૂછતો હતો કે હવે તેણે શું કરવું અને કોઈ તેની મદદ કરે. સોનિયા ગાંધીએ લખ્યું કે આ દૃશ્ય જોઈને તેઓ આઘાતમાં સરી પડ્યાં હતાં. તેમને સમજાતું નહોતું કે એ પિતાને શું જવાબ આપવો. તેઓ માત્ર આશ્વાસન આપતા થોડા શબ્દો જ બોલી શક્યાં હતાં.
ગુજરાત રમખાણો અને તત્કાલીન સરકાર અંગેના સવાલો
પુસ્તકમાં સોનિયા ગાંધીએ ફેબ્રુઆરી 2002માં થયેલી ગોધરા ટ્રેન આગની ઘટના અને ત્યાર પછી ફેલાયેલી સાંપ્રદાયિક હિંસાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. ગોધરા નજીક સાબરમતી એક્સપ્રેસના ચાર ડબ્બામાં આગ લાગતાં 59 લોકોનાં મોત થયાં હતાં. ટ્રેન અયોધ્યાથી પરત ફરી રહી હતી અને તેમાં હિંદુ કારસેવકો સવાર હતા. આ ઘટના બાદ ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં હતાં, જેમાં મોટી સંખ્યામાં મુસ્લિમો માર્યા ગયા હતા.
સોનિયા ગાંધીએ લખ્યું છે કે ટ્રેનમાં આગ લાગવાનું કારણ હજી પણ વિવાદાસ્પદ રહ્યું છે, પરંતુ ત્યાર પછીની હિંસા સમગ્ર રાજ્યમાં ફેલાઈ ગઈ હતી. તેઓ ટીવી પર હિંસાના સમાચાર જોઈ રહ્યાં હતાં અને ગુજરાતમાં પોતાના સાથીઓને મદદ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં હતાં. તેમના જણાવ્યા મુજબ, રાજ્યના વહીવટી તંત્ર તરફથી કોઈ મદદ મળી નહોતી.
તેમણે રમખાણો માટે BJP, રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) અને બજરંગ દળનાં કટ્ટરપંથી તત્ત્વોને જવાબદાર ગણાવ્યાં છે. તે સમયે નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા. સોનિયા ગાંધીના જણાવ્યા મુજબ, તત્કાલીન વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી મોદી સામે કાર્યવાહી કરશે અને તેમને મુખ્યમંત્રી પદેથી હટાવશે તેવી આશા હતી. જોકે, પોતાની પાર્ટીની અંદરથી દબાણ આવતાં તેમણે આવું કર્યું નહોતું.
નરેન્દ્ર મોદીના વિદેશ પ્રવાસ અને વિઝા વિવાદનો ઉલ્લેખ
સોનિયા ગાંધીએ પુસ્તકમાં નરેન્દ્ર મોદીના વિઝા વિવાદનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, 2005માં અમેરિકા, બ્રિટન અને કેટલાક યુરોપિયન દેશોએ ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીને વિઝા આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. જોકે, 12 વર્ષ બાદ તેઓ ભારતના વડાપ્રધાન બન્યા ત્યારે આ જ દેશોએ તેમનું સન્માન કર્યું હતું.
‘બિલૉન્ગિંગ: અ જર્ની ઑફ લવ’માં સોનિયા ગાંધીએ પોતાના જીવનના અનેક મહત્ત્વના પ્રસંગો રજૂ કર્યા છે. તેમાં યુદ્ધ પછીના ઇટાલીમાં વિતાવેલું બાળપણ, નેહરુ-ગાંધી પરિવારમાં લગ્ન, રાજીવ ગાંધીની હત્યા અને ત્યાર બાદ રાજકારણમાં પ્રવેશ સુધીની સફરનો સમાવેશ થાય છે. આ પુસ્તકમાં વ્યક્તિગત જીવન સાથે દેશના રાજકીય ઇતિહાસના મહત્ત્વના પ્રસંગો પર પણ તેમણે પોતાનો અનુભવ રજૂ કર્યો છે.
