Chandrababu Naidu Amaravati: આંધ્ર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી ચંદ્રબાબુ નાયડુ વિજયવાડા નજીક કૃષ્ણા નદીના કિનારે અમરાવતીને નવી રાજધાની તરીકે વિકસાવી રહ્યા છે. આ યોજના માત્ર સરકારી ઇમારતો કે વહીવટી કેન્દ્ર ઊભું કરવા પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેનો હેતુ એક એવું આધુનિક શહેર બનાવવાનો છે, જ્યાં રાજકીય, વ્યાપારી, ટેકનોલોજી, સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓનો વિકાસ થઈ શકે. ભારતીય રાજકારણમાં આ પ્રકારની લાંબા ગાળાની યોજના એક અલગ ઉદાહરણ બની રહી છે.

સામાન્ય રીતે રાજકીય પક્ષો એવા પ્રોજેક્ટ પસંદ કરે છે, જે એક કાર્યકાળમાં પૂર્ણ થઈ શકે અને ચૂંટણી પહેલાં તેને પોતાની સિદ્ધિ તરીકે રજૂ કરી શકાય. પરંતુ નવી રાજધાની બનાવવી લાંબી અને ખર્ચાળ પ્રક્રિયા છે. 2019માં સત્તા ગુમાવ્યા બાદ પણ નાયડુએ અમરાવતીની યોજના છોડી નહોતી. તેમના ઉત્તરાધિકારી વાય.એસ. જગન મોહન રેડ્ડીએ આ યોજના અટકાવીને ત્રણ રાજધાનીઓ બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. હવે નાયડુ ફરી સત્તામાં આવ્યા બાદ અમરાવતીનું કામ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.

ત્રણ રાજધાનીઓના નિર્ણયથી શરૂ થયો વિવાદ

જગન મોહન રેડ્ડી અને તેમની YSRCPએ અમરાવતી યોજનાને ખર્ચાળ અને એક ચોક્કસ જ્ઞાતિને લાભ આપનારી ગણાવી હતી. તેમનો આરોપ હતો કે જમીન આપનારા મોટા ભાગના ખેડૂતો કમ્મા જ્ઞાતિના હતા, જે નાયડુની જ્ઞાતિ છે. જગને ખેડૂતોને થતી વાર્ષિક ચૂકવણી બંધ કરી અને ત્રણ રાજધાનીઓનો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો.

આ યોજના હેઠળ વિશાખાપટ્ટનમને કાર્યપાલિકાની, અમરાવતીને ધારાસભાની અને કુર્નૂલને ન્યાયતંત્રની રાજધાની બનાવવાની વાત હતી. જોકે, આ ત્રણેય શહેરો વચ્ચેનું અંતર મોટો પડકાર હતો. વિશાખાપટ્ટનમથી કુર્નૂલ લગભગ 700 કિલોમીટર દૂર છે અને અમરાવતી બંનેની વચ્ચે આવેલું છે.

જમીન સંપાદનને બદલે જમીન પુલિંગનો પ્રયોગ

અમરાવતીના નિર્માણમાં સૌથી મહત્ત્વનો પ્રયોગ જમીન પુલિંગ યોજના છે. સામાન્ય રીતે મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ માટે જમીન સંપાદન કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં ખેડૂતોનો વિરોધ થવાની શક્યતા રહે છે. નાયડુએ ખેડૂતોને જમીન વેચવાને બદલે સરકારની યોજના હેઠળ એકત્રિત કરવાની વ્યવસ્થા કરી.

આ યોજના મુજબ ખેડૂતો જેટલી જમીન આપે છે તેના બદલામાં તેમને વિકસિત રહેણાક અને વ્યાપારી પ્લોટમાં હિસ્સો આપવામાં આવે છે. પ્લોટ વિકસિત થાય ત્યાં સુધી ખેડૂતોને દર વર્ષે આર્થિક સહાય પણ આપવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં પ્રતિ એકર રૂ. 50,000ની વાર્ષિક ચૂકવણી નક્કી કરવામાં આવી હતી, જેમાં દર વર્ષે 5 ટકાનો વધારો થવાનો હતો. હવે આ રકમ પ્રતિ એકર રૂ. 95,000 થઈ છે.

આ વ્યવસ્થા હેઠળ ખેડૂતો પાસેથી 33,000 એકર જમીન એકત્રિત કરવામાં આવી હતી. સરકારે પોતાની તરફથી વધુ 20,000 એકર જમીન ઉમેરી હતી. આમ, અમરાવતીના નિર્માણ માટે કુલ 53,000 એકર એટલે કે આશરે 217.23 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર ઉપલબ્ધ થયો છે.

સરકારી અને ખાનગી વિકાસ માટે અલગ આયોજન

અમરાવતીને એક આયોજનબદ્ધ શહેર તરીકે વિકસાવવાની યોજના છે. તેમાં એક-એક ચોરસ કિલોમીટરના બ્લોક બનાવવામાં આવશે. શહેરના મધ્યમાં આશરે સાત ચોરસ કિલોમીટરનો વિસ્તાર વહીવટી કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવામાં આવશે. અહીં સરકારી કચેરીઓ, મંત્રીઓ અને ધારાસભ્યોનાં કાર્યાલયો, હાઈકોર્ટ, વિધાનસભા અને વિધાન પરિષદ સહિતની સંસ્થાઓ હશે.

બીજા વિસ્તારોમાં ખાનગી રોકાણ દ્વારા યુનિવર્સિટીઓ, ટેકનોલોજી હબ અને વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓ વિકસાવવાની યોજના છે. તેમાં IBMનું ક્વાન્ટમ હબ પણ સામેલ છે, જેની શરૂઆતની ક્ષમતા 120-qubit રાખવાની યોજના છે. તેનું ઉદ્ઘાટન આગામી ફેબ્રુઆરીમાં થવાનું જણાવાયું છે.

આ આયોજનની વિશેષતા એ છે કે સરકાર સમગ્ર જમીન પર પોતાનો કબજો રાખવાને બદલે માત્ર સાત ચોરસ કિલોમીટરના કેન્દ્રીય વહીવટી વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત રહેવાની છે. બાકીના વિસ્તારોનો વિકાસ ખાનગી ક્ષેત્ર દ્વારા કરવામાં આવશે.

રોકાણ અને ખેડૂતોની આવક સુરક્ષિત કરવા કાયદો

અમરાવતીના વિકાસમાં ત્રીજો મહત્ત્વનો પ્રયોગ રોકાણકારો અને ખેડૂતોને રાજકીય પરિવર્તનથી સુરક્ષા આપવાનો છે. જો કોઈ સરકાર બદલાય તો અગાઉના વચનો અને પ્રોત્સાહનોના આધારે રોકાણ કરનારા લોકોની સ્થિતિ શું થશે, તે મોટો સવાલ છે.

આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને નાયડુ સરકારે આ અઠવાડિયે નવો કાયદો બનાવ્યો છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ શહેરના વિકાસમાંથી મળતી કરની આવકનો એક હિસ્સો એસ્ક્રો ખાતામાં જમા કરવામાં આવશે. આ ખાતામાંથી ખેડૂતોને નક્કી કરેલી તારીખે વાર્ષિક ચૂકવણી કરવી ફરજિયાત રહેશે. આ રીતે સરકાર બદલાય તો પણ ખેડૂતોને મળતી આવકની સુરક્ષા કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

ભારતના શહેરી વિકાસ માટે મોટો સવાલ

ભારતમાં ગાંધીનગર, નવું રાયપુર અને ભુવનેશ્વર જેવા નવા શહેરો વિકસાવવામાં આવ્યા છે, પરંતુ તે મોટાભાગે સરકારી વહીવટી કેન્દ્રો બનીને રહી ગયા છે. બીજી તરફ મુંબઈ, દિલ્હી, બેંગલુરુ અને કોલકાતા જેવા જૂનાં શહેરોમાં ટ્રાફિક, ઝૂંપડપટ્ટી, પાણીની અછત અને અનિયોજિત વિકાસ જેવી સમસ્યાઓ વધી છે.

હૈદરાબાદે ઐતિહાસિક ઓળખ જાળવીને ટેકનોલોજી ક્ષેત્રમાં વિકાસ કર્યો છે. નાયડુએ 1995માં મુખ્યમંત્રી બન્યા બાદ સાયબરાબાદના વિકાસની શરૂઆત કરી હતી. તેમના પછી વાય.એસ. રાજશેખર રેડ્ડીએ પણ આ દિશામાં કામ આગળ વધાર્યું હતું.

અમરાવતીનો પ્રયોગ આ જ પ્રકારના લાંબા ગાળાના શહેરી વિકાસની નવી કસોટી છે. નાયડુનું માનવું છે કે જોખમ લઈને સંપત્તિનું નિર્માણ કરવું જોઈએ, જેથી સરકારની આવક વધે અને તેનો લાભ સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડી શકાય. હવે આ યોજના કેટલા પ્રમાણમાં સફળ થાય છે તે તેના અમલીકરણ અને ભવિષ્યની સરકારોની પ્રતિબદ્ધતા પર નિર્ભર રહેશે.