Sharjeel Imam USCIRF India: નાગરિકતા સુધારા કાયદા (CAA) વિરુદ્ધના આંદોલન અને દિલ્હી રમખાણોના કથિત કાવતરાના કેસમાં જેલમાં બંધ ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી કાર્યકર શરજીલ ઇમામને લઈને ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે રાજદ્વારી વિવાદ ઊભો થયો છે. અમેરિકી આયોગ USCIRFએ શરજીલ ઇમામને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની હિમાયત કરવાને કારણે અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા હોવાનું જણાવ્યું હતું. ભારતે આ ટિપ્પણી સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો છે.
અમેરિકામાં ભારતના રાજદૂત વિનય મોહન ક્વાત્રાએ USCIRFની ટિપ્પણીને પક્ષપાતી, ખોટી માહિતી પર આધારિત અને પૂર્વગ્રહથી પ્રેરિત ગણાવી છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતીય નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો અંગે નિર્ણય આપવાનો આયોગને કોઈ અધિકાર નથી. નોંધનીય છે કે અત્યાર સુધી કોઈ ભારતીય અદાલતે શરજીલ ઇમામને કોઈ કેસમાં દોષિત ઠેરવ્યા નથી. તેમની અને ઉમર ખાલિદ વિરુદ્ધની સુનાવણી હજુ શરૂ થવાની બાકી છે.
USCIRFએ શરજીલ ઇમામને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના કેદી ગણાવ્યા
વિવાદની શરૂઆત USCIRFની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટથી થઈ હતી. આયોગે શરજીલ ઇમામની પ્રોફાઇલ શૅર કરીને તેમને એવા મુસ્લિમ વ્યક્તિ તરીકે રજૂ કર્યા હતા, જેમને ભારતમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની હિમાયત કરવા બદલ અટકાયતમાં રાખવામાં આવ્યા છે.
આયોગે પોતાની વેબસાઇટ પરની પ્રોફાઇલની લિંક પણ પોસ્ટ સાથે મૂકી હતી. તેમાં ડિસેમ્બર 2019 અને જાન્યુઆરી 2020 દરમિયાન CAA વિરુદ્ધ થયેલાં પ્રદર્શનોમાં શરજીલ ઇમામની ભાગીદારીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. USCIRFએ તેમની અટકાયતને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના દૃષ્ટિકોણથી રજૂ કરી હતી.
USCRIF has no locus standi to sit in judgment over the constitutional rights of Indian citizens.
Its habitual partisan, ill-informed, and jaundiced assessments cannot diminish India’s constitutional commitment to religious freedom and equal rights for all faiths.
India flourishes defying the agenda-driven partisan narratives of the USCIRF.
Taking the same liberty that USCIRF so readily assumes, a word of advice: introspect on your own prejudices and stop lecturing others.
— Amb Vinay Mohan Kwatra (@AmbVMKwatra) November 14, 2026
વિનય ક્વાત્રાએ આયોગને આપ્યો જવાબ
14 નવેમ્બરે સોશિયલ મીડિયા પ્લૅટફૉર્મ X પર પ્રતિક્રિયા આપતાં વિનય મોહન ક્વાત્રાએ કહ્યું કે USCIRFને ભારતીય નાગરિકોના બંધારણીય અધિકારો અંગે નિર્ણય આપવાનો કોઈ અધિકાર નથી. તેમણે જણાવ્યું કે આયોગનાં પક્ષપાતી અને પૂર્વગ્રહથી ભરેલાં મૂલ્યાંકન ભારતની બંધારણીય પ્રતિબદ્ધતાને નબળી પાડી શકતાં નથી. ભારત તમામ ધર્મોના લોકોને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને સમાન અધિકારો આપવાની પ્રતિબદ્ધતા ધરાવે છે.
ક્વાત્રાએ આયોગને પોતાના પૂર્વગ્રહોનું આત્મમંથન કરવાની અને અન્ય દેશોને ઉપદેશ આપવાનું બંધ કરવાની સલાહ આપી હતી. તેમની આ પ્રતિક્રિયાને USCIRFની ટિપ્પણી સામે ભારતના સખત રાજદ્વારી વલણ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
જાન્યુઆરી 2020માં થઈ હતી શરજીલ ઇમામની ધરપકડ
શરજીલ ઇમામ જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી (JNU)ના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થી અને સંશોધક છે. તેઓ 2019ના અંતમાં અને 2020ની શરૂઆતમાં CAA વિરુદ્ધના આંદોલનમાં સક્રિય હતા. જાન્યુઆરી 2020માં તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. બાદમાં ફેબ્રુઆરી 2020નાં દિલ્હી રમખાણોના કથિત કાવતરાના કેસમાં પણ તેમનું નામ સામે આવ્યું હતું.
દિલ્હી પોલીસે તેમની સામે રમખાણોનું કાવતરું ઘડવા, હિંસા ભડકાવવા અને વિવિધ સમુદાયો વચ્ચે દુશ્મનાવટ વધારવા જેવા આરોપો મૂક્યા છે. તેમની સામે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ એટલે કે UAPA સહિતની ગંભીર કલમો હેઠળ કેસ નોંધવામાં આવ્યો છે.
પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, દિલ્હી રમખાણો પાછળ મોટું કાવતરું હતું અને તેમાં શરજીલ ઇમામ સહિત અન્ય આરોપીઓની ભૂમિકા હતી. બીજી તરફ, શરજીલ ઇમામ અને તેમના વકીલો આ આરોપોને પડકારતા રહ્યા છે. કેસની ન્યાયિક પ્રક્રિયા હજુ ચાલુ છે.
USCIRF શું છે?
USCIRF એટલે US Commission on International Religious Freedom. આ અમેરિકાની સ્વતંત્ર દ્વિપક્ષીય સંસ્થા છે, જેની સ્થાપના 1998માં અમેરિકી કૉંગ્રેસના કાયદા હેઠળ કરવામાં આવી હતી. વિશ્વભરમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરીને અમેરિકી સરકારને નીતિગત ભલામણો કરવાનું તેનું કામ છે. તેના નવ આયુક્તોની નિમણૂક અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ અને કૉંગ્રેસના બંને પક્ષોના નેતાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
ભારત અને આયોગ વચ્ચે ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના મુદ્દે અગાઉ પણ મતભેદો રહ્યા છે. USCIRF ભારતના લઘુમતી સમુદાયોની સ્થિતિ, ધાર્મિક સ્થળો પરના હુમલા અને ધાર્મિક ઓળખના આધારે થતી કાયદાકીય કાર્યવાહી અંગે અહેવાલો રજૂ કરતું રહ્યું છે.
ભારતને વિશેષ ચિંતાવાળા દેશ જાહેર કરવાની ભલામણ
USCIRFએ પોતાના 2026ના વાર્ષિક અહેવાલમાં અમેરિકી સરકારને ભારતને વિશેષ ચિંતાવાળા દેશ (Country of Particular Concern) તરીકે જાહેર કરવાની ભલામણ કરી હતી. આયોગે કેટલીક ભારતીય સરકારી એજન્સીઓ અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) પર લક્ષિત પ્રતિબંધો મૂકવા તેમજ ભારતને આપવામાં આવતી સુરક્ષા સહાય અને વેપાર નીતિઓને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની સ્થિતિ સાથે જોડવાની પણ ભલામણ કરી હતી.
ભારતે અગાઉ પણ આ પ્રકારના આરોપો અને ભલામણોને પક્ષપાતી તથા રાજકીય હેતુથી પ્રેરિત ગણાવીને નકારી કાઢ્યાં છે.
ઉમર ખાલિદનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો
સપ્ટેમ્બર 2026માં USCIRFએ શરજીલ ઇમામની સાથે ઉમર ખાલિદનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો. આયોગે UAPA જેવા કાયદાઓના દુરુપયોગનો આરોપ લગાવીને કહ્યું હતું કે ધાર્મિક લઘુમતીઓ અને કાર્યકરોને શાંતિપૂર્ણ વિરોધમાં ભાગ લેવા બદલ અટકાયતમાં રાખવામાં આવે છે. આયોગે અમેરિકી વિદેશ વિભાગને ભારત સરકાર સાથે વાતચીત કરીને આવા કેદીઓની મુક્તિ માટે પ્રયાસ કરવાની અપીલ કરી હતી.
વિદેશ મંત્રાલયે પણ અગાઉ કરી હતી ટીકા
10 નવેમ્બરે વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે પણ USCIRFની ટીકા કરી હતી. તેમણે આયોગને પક્ષપાતી અને ખોટી માહિતી પર આધારિત ગણાવ્યો હતો. જયસ્વાલે એવો સવાલ પણ ઉઠાવ્યો હતો કે આયોગ અમેરિકામાં ધાર્મિક સ્થળો પરના હુમલા, ભારતીય સમુદાય સામેના વંશીય ભેદભાવ અને નફરતથી પ્રેરિત ગુનાઓ અંગે મૌન કેમ રહે છે.
શરજીલ ઇમામ અંગેની તાજેતરની ટિપ્પણીથી ભારત અને USCIRF વચ્ચેનો જૂનો વિવાદ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. એક તરફ અમેરિકી આયોગ આ મામલાને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના દૃષ્ટિકોણથી જોઈ રહ્યો છે, તો બીજી તરફ ભારત તેને દેશના કાયદા હેઠળ ચાલી રહેલી ફોજદારી ન્યાયિક પ્રક્રિયા ગણાવી રહ્યું છે. આ વિવાદ હવે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, માનવાધિકાર અને ભારતની સાર્વભૌમત્વની બાબતો સાથે પણ જોડાઈ ગયો છે.
