
AI Fake Court Judgment MP HC: મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટે રાજ્ય સરકારની કાનૂની કામગીરી સામે ગંભીર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. સરકારી જવાબમાં સુપ્રીમ કોર્ટના એવા ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો, જેનું વાસ્તવમાં કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી. તપાસ દરમિયાન સામે આવ્યું કે ચુકાદાનું નામ અને તેનો કાનૂની સંદર્ભ એકબીજા સાથે મેળ ખાતા નહોતા. આ બાબતને ધ્યાનમાં લેતાં અદાલતે આશંકા વ્યક્ત કરી કે રાજ્ય સરકારે પોતાની દલીલો તૈયાર કરવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ટૂલ્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો, પરંતુ તેમાં આપવામાં આવેલી માહિતીને ચકાસવાની તસ્દી લીધી નહોતી.
મંગળવાર, 17 નવેમ્બરના રોજ થયેલી સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ વિવેક કુમાર સિંહે રાજ્ય સરકારની આ બેદરકારી સામે નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. આ મામલો એક પોલીસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટરની અરજી સાથે સંબંધિત છે, જેને વર્ષ 2024માં જાતીય સતામણીની ફરિયાદ નોંધાયાના માત્ર 24 કલાકની અંદર જ નોકરીમાંથી બરતરફ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. અદાલતે બરતરફીનો આદેશ રદ કરીને અધિકારીને તાત્કાલિક ફરીથી નોકરી પર લેવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના પોલીસ અધિકારીને નોકરીમાંથી દૂર કરાયો
પોલીસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટર સામે જાતીય સતામણીની ફરિયાદ નોંધાયા બાદ રાજ્ય સરકારે ઉતાવળમાં બરતરફીનો નિર્ણય લીધો હતો. આ નિર્ણયને પડકારતાં અધિકારીએ હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી. સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે બરતરફીની પ્રક્રિયા અને સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી દલીલોની તપાસ કરી હતી.
જસ્ટિસ વિવેક કુમાર સિંહે પોતાના આદેશમાં જણાવ્યું કે રાજ્ય સરકારે બંધારણ હેઠળ નક્કી કરવામાં આવેલી યોગ્ય પ્રક્રિયાનું પાલન કર્યું નથી. સરકાર દ્વારા એવી કાનૂની જોગવાઈનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જે અસાધારણ પરિસ્થિતિઓમાં જ વિભાગીય તપાસ કર્યા વિના કર્મચારી સામે કાર્યવાહી કરવાની મંજૂરી આપે છે.
અદાલતે માન્યું કે આ કેસમાં તે જોગવાઈનો ઉપયોગ યોગ્ય રીતે કરવામાં આવ્યો નહોતો. તેથી અધિકારીની બરતરફીનો આદેશ રદ કરવામાં આવ્યો અને તેને તાત્કાલિક ફરજ પર પાછો લેવા માટે સરકારને સૂચના આપવામાં આવી.
જોકે, અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ નિર્ણયનો અર્થ અધિકારી સામેના આરોપો ખોટા છે એવો નથી. જાતીય સતામણીના આરોપો સાચા છે કે નહીં, તે અંગે અદાલતે કોઈ અંતિમ અભિપ્રાય આપ્યો નથી. રાજ્ય સરકાર ઇચ્છે તો કાયદા અને નિયમો મુજબ અધિકારી સામે નિયમિત વિભાગીય તપાસ આગળ વધારી શકે છે.
સરકારના વકીલે રજૂ કર્યો અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવા ચુકાદાનો સંદર્ભ
સુનાવણી દરમિયાન રાજ્ય સરકાર તરફથી હાજર વકીલે બરતરફીના નિર્ણયનો બચાવ કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટના એક કથિત ચુકાદાનો આધાર લીધો હતો. વકીલે ‘સ્ટેટ ઓફ આંધ્ર પ્રદેશ વિરુદ્ધ એસએસ મોહમ્મદ નિસાર’ નામના કેસનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. આ ચુકાદાનો સંદર્ભ (2008) 5 SCC 230 તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
સરકારના વકીલે આ ચુકાદાના આધારે દલીલ કરી હતી કે બંધારણની કલમ 226 હેઠળ હાઈકોર્ટ પુરાવાઓનું ફરીથી મૂલ્યાંકન કરી શકતી નથી. જોકે, અદાલતે જ્યારે આ સંદર્ભની તપાસ કરી ત્યારે જાણવા મળ્યું કે જણાવેલા નામનો કોઈ ચુકાદો અસ્તિત્વમાં જ નથી.
આ બાબત સામે આવ્યા બાદ અદાલતે સરકારની દલીલો તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. કાનૂની દસ્તાવેજમાં સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાનું ખોટું નામ અને સંદર્ભ રજૂ થવો ગંભીર બાબત હોવાનું અદાલતે નોંધ્યું હતું.
વાસ્તવિક ચુકાદો અલગ કેસ સાથે જોડાયેલો હતો
અદાલતની તપાસમાં વધુ એક મહત્ત્વની બાબત સામે આવી હતી. સરકારના જવાબમાં આપવામાં આવેલો કાનૂની સંદર્ભ વાસ્તવમાં ‘સિદ્ધાર્થ વશિષ્ઠ ઉર્ફે મનુ શર્મા વિરુદ્ધ રાજ્ય (NCT દિલ્હી)’ કેસ સાથે સંબંધિત હતો. આ કેસ ફોજદારી અપીલમાં સજા પર રોક લગાવવા અંગેનો હતો. તેનો પોલીસ સબ-ઇન્સ્પેક્ટરની બરતરફી સાથે જોડાયેલા હાલના વિવાદમાં કોઈ સીધો સંબંધ નહોતો.
અદાલતે નોંધ્યું કે એક તરફ ચુકાદાનું નામ બનાવટી હતું અને બીજી તરફ તેની સાથે જોડાયેલો સંદર્ભ પણ અલગ કેસનો હતો. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ખંડપીઠે કહ્યું કે રાજ્ય સરકારે પોતાની દલીલો તૈયાર કરવા માટે AI ટૂલ્સનો ઉપયોગ કોઈ યોગ્ય ચકાસણી વિના કર્યો હોય તેવું સ્પષ્ટ દેખાય છે.
અદાલતે સરકારના જવાબમાં જોવા મળેલી બેદરકારીને ગંભીર ગણાવી હતી. તેના મતે, કાનૂની દલીલો તૈયાર કરતી વખતે માત્ર AI દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી પર આધાર રાખવો પૂરતો નથી. દરેક ચુકાદાનું નામ, કેસ નંબર અને કાનૂની સંદર્ભની સ્વતંત્ર રીતે તપાસ કરવી જરૂરી છે.
અદાલતે રાજ્ય સરકારને આપી કડક ચેતવણી
હાઈકોર્ટે કહ્યું કે બંધારણીય અદાલત સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતી દલીલો અને દસ્તાવેજોનું વિશેષ મહત્ત્વ હોય છે. તેમાં બનાવટી અથવા ખોટા ચુકાદાઓનો ઉલ્લેખ કરવો અદાલતનો કિંમતી સમય બગાડે છે. એટલું જ નહીં, આવી બેદરકારીથી અદાલતને ગેરમાર્ગે દોરવાની સ્થિતિ પણ ઊભી થઈ શકે છે.
ખંડપીઠે રાજ્ય સરકારના જવાબ અંગે નારાજગી વ્યક્ત કરતાં જણાવ્યું કે ચુકાદાઓના સંદર્ભોની ચકાસણી કર્યા વિના કાલ્પનિક અદાલતી ચુકાદાઓને કાનૂની દલીલોમાં સામેલ કરવું ગંભીર બેદરકારી છે. અદાલતે રાજ્ય સરકાર અને સંબંધિત તંત્રને આવી કાર્યપદ્ધતિ સામે કડક ચેતવણી આપી હતી.
મહાધિવક્તાની કચેરીને સંદર્ભોની તપાસ કરવાનો નિર્દેશ
આવી ભૂલનું પુનરાવર્તન ન થાય તે માટે હાઈકોર્ટે મહાધિવક્તાની કચેરીને પણ ખાસ નિર્દેશ આપ્યો છે. અદાલતે જણાવ્યું કે ભવિષ્યમાં કોઈપણ કાનૂની દલીલ અથવા ચુકાદાનો સંદર્ભ રજૂ કરતાં પહેલાં તેની સંપૂર્ણ અને સાવચેતીપૂર્વક તપાસ થવી જોઈએ.
આ સમગ્ર મામલો કાનૂની ક્ષેત્રમાં AI ટૂલ્સના ઉપયોગ અંગે મહત્ત્વનો સવાલ ઊભો કરે છે. AI દલીલો તૈયાર કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ તેના દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતીની કાયદાકીય વિશ્વસનીયતા ચકાસવાની જવાબદારી વકીલો અને સંબંધિત અધિકારીઓની જ રહે છે. મધ્યપ્રદેશ હાઈકોર્ટની આ ટિપ્પણીઓથી સ્પષ્ટ સંદેશ મળે છે કે અદાલતમાં રજૂ થતી કાનૂની માહિતીમાં ચોકસાઈ અને વ્યાવસાયિક જવાબદારી સાથે કોઈ બાંધછોડ કરી શકાય નહીં.







